5.1 Farmakodynamika
Grupa farmakoterapeutyczna: leki przeciwbakteryjne do stosowania wewnętrznego, cefalosporyny III generacji, kod ATC: J01DD04.
Mechanizm działania Ceftriakson hamuje syntezę ściany komórkowej bakterii po związaniu się z białkami wiążącymi penicylinę (PBP). Powoduje to przerwanie biosyntezy ściany komórkowej (peptydoglikanów), co prowadzi do lizy i śmierci komórki bakterii.
Oporność Oporność bakterii na ceftriakson może być wynikiem jednego lub kilku z następujących mechanizmów:
- hydroliza przez beta-laktamazy, w tym beta-laktamazy o rozszerzonym profilu substratowym (ESBL), karbapenemazy lub chromosomalne cefalosporynazy (AmpC), które mogą być indukowane lub stale wytwarzane przez niektóre gatunki tlenowych bakterii Gram-ujemnych z derepresorowanym genem beta-laktamazy;
- zmniejszone powinowactwo białek wiążących penicylinę do ceftriaksonu;
- nieprzepuszczalność błony zewnętrznej bakterii Gram-ujemnych;
- bakteryjne pompy aktywnie usuwające lek z komórki.
Wartości graniczne w testach wrażliwości Wartości graniczne minimalnego stężenia hamującego (MIC) określone przez Europejski Komitet Badania Wrażliwości Drobnoustrojów (ang. European Committee on Antimicrobial Susceptibility Testing – EUCAST) są następujące:
| Drobnoustrój |
Test metodą rozcieńczeniową (MIC, mg/l) |
|
|
Wrażliwy |
Oporny |
| Enterobacteriaceae |
≤1 |
>2 |
| Staphylococcus spp. |
a. |
a. |
| Streptococcus spp. (grupy A, B, C i G) |
b. |
b. |
| Streptococcus pneumoniae |
≤0,5c. |
>2 |
| Streptococcus grupa viridans |
≤0,5 |
>0,5 |
| Haemophilus influenzae |
≤0,12c. |
>0,12 |
| Moraxella catarrhalis |
≤1 |
>2 |
| Neisseria gonorrhoeae |
≤0,12 |
>0,12 |
| Neisseria meningitidis |
≤0,12c. |
>0,12 |
| Niezwiązane z gatunkami |
≤1d. |
>2 |
a. Wrażliwość określona na podstawie wrażliwości na cefoksytynę. b. Wrażliwość określona na podstawie wrażliwości na penicylinę. c. Izolaty z MIC dla ceftriaksonu powyżej wartości granicznej wrażliwości występują rzadko; w przypadku ich wykrycia należy przeprowadzić ponowny test i w razie potwierdzenia wyniku, przesłać do laboratorium referencyjnego. d. Wartości graniczne dotyczą dawki dożylnej 1 g raz na dobę i dużej dawki co najmniej 2 g raz na dobę.
Skuteczność kliniczna wobec konkretnych drobnoustrojów Częstość występowania nabytej oporności wybranych gatunków może się różnić w zależności od rejonu geograficznego i czasu, w związku z czym przydatne są lokalne informacje na temat oporności, zwłaszcza w przypadku leczenia ciężkich zakażeń. W razie potrzeby należy zasięgnąć porady eksperta, jeżeli lokalne występowanie oporności jest na tyle powszechne, że użyteczność ceftriaksonu, przynamniej wobec pewnego typu zakażeń, jest wątpliwa.
Gatunki zwykle wrażliwe
Tlenowe Gram-dodatnie Staphylococcus aureus (wrażliwe na metycylinę)£ Gronkowce koagulazoujemne (wrażliwe na metycylinę)£ Streptococcus pyogenes (grupa A) Streptococcus agalactiae (grupa B) Streptococcus pneumoniae Streptococcus grupa viridans
Tlenowe Gram-ujemne Borrelia burgdorferi Haemophilus influenzae Haemophilus parainfluenzae Moraxella catarrhalis Neisseria gonorrhoeae Neisseria meningitidis Proteus mirabilis Providencia spp. Treponema pallidum
Gatunki, wśród których może wystąpić problem oporności nabytej
Tlenowe Gram–dodatnie Staphylococcus epidermidis+ Staphylococcus haemolyticus+ Staphylococcus hominis+
Tlenowe Gram–ujemne Citrobacter freundii Enterobacter aerogenes Enterobacter cloacae Escherichia coli% Klebsiella pneumoniae% Klebsiella oxytoca% Morganella morganii Proteus vulgaris Serratia marcescens
Beztlenowe Bacteroides spp. Fusobacterium spp. Peptostreptococcus spp. Clostridium perfringens
Gatunki o oporności wrodzonej
Tlenowe Gram-dodatnie Enterococcus spp. Listeria monocytogenes
Tlenowe Gram-ujemne Acinetobacter baumannii Pseudomonas aeruginosa Stenotrophomonas maltophilia
Beztlenowe Clostridium difficile
Inne Chlamydia spp. Chlamydophila spp. Mycoplasma spp. Legionella spp. Ureaplasma urealyticum
£ Wszystkie gronkowce oporne na metycylinę są też oporne na ceftriakson. + Odsetek oporności >50% w co najmniej jednym regionie. % Szczepy wytwarzające ESBL są zawsze oporne.
5.2 Farmakokinetyka
Wchłanianie Po dożylnym podaniu 500 mg i 1 g ceftriaksonu w bolusie średnie maksymalne stężenie ceftriaksonu w osoczu wynosi, odpowiednio, około 120 i 200 mg/l. Po dożylnej infuzji 500 mg, 1 g i 2 g stężenie ceftriaksonu w osoczu wynosi, odpowiednio, około 80, 150 i 250 mg/l. Po wstrzyknięciu domięśniowym średnie maksymalne stężenie ceftriaksonu w osoczu jest w przybliżeniu o połowę mniejsze od stężenia obserwowanego po dożylnym podaniu równoważnej dawki. Maksymalne stężenie w osoczu po jednorazowym domięśniowym podaniu dawki 1 g wynosi około 81 mg/l i jest osiągane po 2-3 godzinach od podania. Pole pod krzywą zależności stężenia w osoczu od czasu po podaniu domięśniowym jest takie samo, jak obserwowane po dożylnym podaniu równoważnej dawki.
Dystrybucja Objętość dystrybucji ceftriaksonu wynosi 7-12 l. Stężenia znacznie przekraczające minimalne stężenia hamujące dla większości odpowiednich patogenów wykrywalne są w tkankach, w tym w płucach, sercu, drogach żółciowych i(lub) wątrobie, migdałkach, uchu środkowym i błonie śluzowej nosa, kościach oraz w płynie mózgowo-rdzeniowym, opłucnowym, maziówkowym i w wydzielinie gruczołu krokowego. Po wielokrotnym podaniu obserwuje się zwiększenie średniego maksymalnego stężenia w osoczu (Cmax) o 8-15%; w większości przypadków stan stacjonarny osiągany jest w ciągu 48-72 godzin w zależności od drogi podania.
Przenikanie do szczególnych tkanek Ceftriakson przenika przez opony mózgowo-rdzeniowe. Stopień przenikania jest największy, gdy opony objęte są stanem zapalnym. Średnie maksymalne stężenie ceftriaksonu w płynie mózgowo rdzeniowym (ang. cerebrospinal fluid – CSF) u pacjentów z bakteryjnym zapaleniem opon mózgowo rdzeniowych wynosi do 25% stężenia w osoczu, w porównaniu z 2% stężeniem w osoczu u pacjentów bez stanu zapalnego opon. Maksymalne stężenie ceftriaksonu w CSF osiągane jest w ciągu około 4-6 godzin po wstrzyknięciu dożylnym. Ceftriakson przenika przez łożysko i w małym stężeniu przenika do mleka ludzkiego (patrz punkt 4.6).
Wiązanie z białkami Ceftriakson w sposób odwracalny wiąże się z albuminami. Wiązanie z białkami osocza wynosi około 95% przy stężeniu w osoczu poniżej 100 mg/l. Wiązanie się ulega nasyceniu i związany odsetek zmniejsza się wraz ze wzrostem stężenia (do 85% przy stężeniu w osoczu wynoszącym 300 mg/l).
Metabolizm Ceftriakson nie jest metabolizowany przez organizm, ale ulega przekształceniu w nieaktywne metabolity przez florę jelitową.
Eliminacja Klirens osoczowy całkowitego ceftriaksonu (związanego i niezwiązanego) wynosi 10-22 ml/min. Klirens nerkowy wynosi 5-12 ml/min. 50-60% ceftriaksonu wydalane jest w postaci niezmienionej z moczem, głównie na drodze filtracji kłębuszkowej, natomiast 40-50% wydalane jest w postaci niezmienionej z żółcią. Okres półtrwania całkowitego ceftriaksonu w fazie eliminacji u dorosłych pacjentów wynosi około 8 godzin.
Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby U pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby farmakokinetyka ceftriaksonu jest tylko nieznacznie zmieniona, z nieznacznym wydłużeniem okresu półtrwania (mniej niż dwukrotnym), nawet u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek.
Wyjaśnieniem względnie niewielkiego zwiększenia okresu półtrwania ceftriaksonu w zaburzeniach czynności nerek jest kompensacyjne zwiększenie klirensu pozanerkowego, wynikające ze zmniejszenia wiązania się z białkami i odpowiadającego mu zwiększenia klirensu pozanerkowego ceftriaksonu.
U pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby okres półtrwania ceftriaksonu w fazie eliminacji nie jest wydłużony dzięki kompensacyjnemu zwiększeniu klirensu nerkowego. Wynika to także ze zwiększenia wolnej frakcji ceftriaksonu w osoczu, co przyczynia się do obserwowanego paradoksalnego zwiększenia całkowitego klirensu produktu leczniczego równolegle ze zwiększeniem objętości dystrybucji odpowiadającym zwiększeniu klirensu całkowitego.
Pacjenci w podeszłym wieku U pacjentów w podeszłym wieku (>75 lat) średni okres półtrwania ceftriaksonu w fazie eliminacji jest zwykle dwa do trzech razy dłuższy niż u młodych dorosłych.
Dzieci i młodzież Okres półtrwania ceftriaksonu jest wydłużony u noworodków. W okresie od urodzenia do ukończenia 14. dnia życia stężenie wolnego ceftriaksonu może być dodatkowo zwiększone przez takie czynniki jak zmniejszona filtracja kłębuszkowa i zmienione wiązanie się z białkami. W okresie dzieciństwa okres półtrwania jest krótszy niż u noworodków i dorosłych. Klirens osoczowy i objętość dystrybucji całkowitego ceftriaksonu u noworodków, niemowląt i dzieci, są większe niż u dorosłych.
Liniowość lub nieliniowość Farmakokinetyka ceftriaksonu jest nieliniowa i wszystkie podstawowe parametry farmakokinetyczne, z wyjątkiem okresu półtrwania w fazie eliminacji, są zależne od dawki, jeżeli oparte są na całkowitym stężeniu produktu leczniczego, wzrastając w stopniu mniejszym niż proporcjonalny do dawki. Ta nieliniowość wynika z wysycania wiązania się z białkami osocza, w związku z czym obserwowana jest dla całkowitego stężenia ceftriaksonu w osoczu, ale nie dla wolnej (niezwiązanej) frakcji ceftriaksonu.
Zależności farmakokinetyczno-farmakodynamiczne Podobnie jak w przypadku innych antybiotyków beta-laktamowych, wskaźnikiem farmakokinetyczno farmakodynamicznym, który wykazuje najlepszą korelację ze skutecznością in vivo jest odsetek okresu pomiędzy kolejnymi dawkami, w którym stężenie niezwiązanego ceftriaksonu jest większe niż minimalne stężenie hamujące (MIC) dla swoistych gatunków bakterii (tzn. %T >MIC).
5.3 Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie
Dane uzyskane w badaniach na zwierzętach wskazują, że duże dawki soli wapniowej ceftriaksonu prowadzą do powstawania złogów i strątów w pęcherzyku żółciowym u psów i małp, jak wykazano, zjawisko to jest odwracalne. Badania na zwierzętach nie przyniosły żadnych dowodów wskazujących na toksyczny wpływ na rozrodczość ani na genotoksyczność. Nie przeprowadzono badań rakotwórczości ceftriaksonu.