Efedryna

Nieselektywna amina sympatykomimetyczna; działa głównie pośrednio, przez nasilanie uwalniania noradrenaliny z zakończeń neuronów współczulnych i hamowanie jej wchłaniania zwrotnego, a bezpośrednio pobudza receptory alfa- i beta-adrenergiczne. Działanie dłuższe, lecz słabsze niż adrenaliny. Wpływ na układy: stymuluje ośrodkowy układ nerwowy, układ sercowo-naczyniowy, układ oddechowy oraz zwieracze układu pokarmowego i moczowego. Serce i naczynia: przyspiesza zwolnioną czynność serca i zwiększa siłę jego skurczu; zwęża naczynia obwodowe (także błony śluzowej nosa), przez co może prowadzić do wzrostu ciśnienia tętniczego. W dawkach terapeutycznych podnosi ciśnienie tętnicze poprzez zwiększenie pojemności minutowej serca oraz obwodowy skurcz naczyń. Tachykardia może wystąpić, lecz rzadziej niż po adrenalinie. Drogi oddechowe: rozkurcza mięśnie gładkie oskrzeli; wywiera działanie pobudzające na ośrodek oddechowy. Przewód pokarmowy i pęcherz: zmniejsza napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego, może hamować perystaltykę; zatrzymanie moczu wynika ze skurczu zwieracza i jednoczesnego zwiotczenia pęcherza moczowego. Zwykle zmniejsza czynność macicy. OUN: przenika przez barierę krew-mózg, wywołując objawy słabego pobudzenia ośrodkowego. Wykazuje wyraźne działanie pobudzające na OUN. Oko: rozszerza źrenice, nie wpływając na odruchy źrenic na światło. Inne właściwości: jest inhibitorem monoaminooksydazy (MAO); po kilkakrotnym podaniu występuje zjawisko tachyfilaksji.

Niedociśnienie tętnicze podczas znieczulenia podpajęczynówkowego, zewnątrzoponowego oraz ogólnego; u dorosłych i dzieci w wieku od 12 lat. Stany skurczowe dróg oddechowych. Miejscowo w obrębie nosa: ostre stany zapalne błony śluzowej nosa i zatok przynosowych lub uczuleniowe stany zapalne błony śluzowej nosa.

Hipotensja (podanie dożylne): dożylnie wyłącznie po rozcieńczeniu, powoli, najczęściej w dawce od 2,5 mg do 5 mg (maksymalnie 10 mg); w zależności od uzyskiwanego efektu dawki można powtarzać co 3-4 minuty, maksymalnie do 30 mg; brak efektu po 30 mg powinien skłonić do rozważenia innego leku; nie przekraczać dobowej dawki 150 mg w dawkach podzielonych. W zależności od stężenia roztworu pojedyncza dawka wynosi od 3 do 6 mg (maksymalnie 9 mg) lub 5 mg (maksymalnie 10 mg), powtarzana w razie potrzeby co 3-4 min do maksymalnej dawki 30 mg. Dzieci (hipotensja, dożylnie): poniżej 12 lat wyłącznie po rozcieńczeniu, powoli w dawce od 0,5 do 0,75 mg/kg mc. lub 17-25 mg/m² pc.; w razie konieczności dawki można powtarzać co 3-4 minuty w zależności od osiąganego efektu. Bezpieczeństwo i skuteczność u dzieci poniżej 12 lat nie zostały określone; u dzieci od 12 lat dawkowanie jak u dorosłych. Profilaktyka przed blokadą centralną: u dorosłych efedryna może być podana profilaktycznie domięśniowo bez rozcieńczenia w dawce od 12,5 mg do 25 mg. Stany skurczowe dróg oddechowych: u dorosłych domięśniowo lub podskórnie od 12,5 mg do 25 mg; maksymalnie do 150 mg w ciągu 24 godzin w dawkach podzielonych. Dzieci: podskórnie 3 mg/kg mc. na dobę lub 25 do 100 mg/m² pc. na dobę w 4-6 dawkach podzielonych. Podanie donosowe: wkraplanie 1-3 kropli do każdego otworu nosowego 2 do 5 razy na dobę; nie stosować dłużej niż 5 dni. Podeszły wiek: bez konieczności modyfikacji dawkowania. Zaburzenia czynności nerek lub wątroby: brak konieczności dostosowania dawki. Sposób podania: wstrzyknięcie dożylne wyłącznie przez anestezjologa lub pod jego nadzorem, po rozcieńczeniu bezpośrednio przed użyciem.

Przeciwwskazane skojarzenia: z innymi lekami o pośrednim działaniu sympatykomimetycznym (fenylopropanolamina, pseudoefedryna, fenylefryna, metylofenidat) – ryzyko zwężenia naczyń i (lub) napadowego nadciśnienia tętniczego; alfa-sympatykomimetykami podawanymi doustnie i (lub) donosowo. Z nieselektywnymi inhibitorami MAO – napadowe nadciśnienie tętnicze oraz hipertermia, mogąca prowadzić do zgonu; nie stosować jednocześnie ani wcześniej niż po 14 dniach od zaprzestania ich stosowania. Z halogenowymi anestetykami wziewnymi – ryzyko przełomu nadciśnieniowego i ciężkiej arytmii komorowej w okresie okołooperacyjnym; jednoczesne stosowanie z glikozydami nasercowymi lub środkami do znieczulenia ogólnego (cyklopropan, halotan i inne anestetyki halogenowe) może wywołać zaburzenia rytmu serca. Niezalecane skojarzenia: z alkaloidami sporyszu (działającymi dopaminergicznie oraz zwężającymi naczynia) – ryzyko zwężenia naczyń i (lub) napadowego nadciśnienia tętniczego; z selektywnymi inhibitorami MAO-A (podawanymi równocześnie lub w ciągu ostatnich 2 tygodni); z linezolidem – możliwe nasilenie działania hipertensyjnego. Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (np. imipramina) – napadowe nadciśnienie tętnicze z możliwością arytmii (hamowanie przenikania adrenaliny lub noradrenaliny do włókien współczulnych); wg innego źródła hamują one działanie podwyższające ciśnienie wywoływane przez efedrynę. Inhibitory wychwytu zwrotnego noradrenaliny i serotoniny (milnacypran, wenlafaksyna) – napadowe nadciśnienie tętnicze z możliwością arytmii. Sybutramina – napadowe nadciśnienie tętnicze z możliwością arytmii. Guanetydyna i jej pochodne – znaczne zwiększenie ciśnienia tętniczego; alternatywnie guanetydyna, hamując uwalnianie noradrenaliny, może powodować obrzęk błony śluzowej nosa utrudniający wchłanianie efedryny, a efedryna może osłabiać jej działanie hipotensyjne. Skojarzenia wymagające ostrożności: teofilina – jednoczesne podawanie z efedryną może prowadzić do bezsenności, nerwowości i zaburzeń żołądkowo-jelitowych; nasilenie ośrodkowych objawów niepożądanych teofiliny (nudności, wymioty, zwiększona pobudliwość). Efedryna zwiększa klirens deksametazonu. Leki przeciwpadaczkowe: zwiększone stężenie fenytoiny oraz potencjalnie fenobarbitalu i prymidonu. Doksapram – ryzyko nadciśnienia tętniczego. Oksytocyna – nadciśnienie tętnicze przy skojarzeniu z sympatykomimetykami zwężającymi naczynia. Salbutamol i inne leki pobudzające układ współczulny nasilają niepożądane działanie efedryny na układ krążenia i nie należy stosować ich jednocześnie; dopuszcza się ostrożne stosowanie małych dawek salbutamolu lub innych sympatykomimetyków w postaciach do inhalacji. Osłabienie działania efedryny: rezerpina i metylodopa mogą osłabić jej działanie wazopresyjne; rezerpina, hamując magazynowanie noradrenaliny, hamuje działanie efedryny i przyspiesza jej eliminację, podobnie jak zakwaszenie moczu. Ogólnie efedryna działa przeciwstawnie do leków obniżających ciśnienie tętnicze. Odwrotnie, acetazolamid i inne związki alkalizujące mocz zwiększają stężenie leku we krwi i mogą nasilać jego działanie toksyczne.

Serce i układ krążenia: często zwiększenie ciśnienia tętniczego, kołatanie serca, tachykardia; rzadko zaburzenia rytmu serca; z częstością nieznaną ból dławicowy, odruchowa bradykardia, zatrzymanie akcji serca oraz hipotensja. Z częstością nieznaną krwotok mózgowy. Krew: z częstością nieznaną modyfikacja hemostazy pierwotnej. Układ nerwowy i psychika: często nerwowość, drażliwość, niepokój, osłabienie, bóle głowy, nadmierne pocenie się oraz trudności z zaśnięciem; z częstością nieznaną drżenia i nadmierne ślinienie się. Często splątanie, lęk, depresja; z częstością nieznaną strach oraz zaburzenia o charakterze psychotycznym, jak paranoja i omamy. Po zastosowaniu dawek efedryny większych niż zalecane mogą wystąpić drgawki. Po długotrwałym stosowaniu może rozwinąć się uzależnienie, które wiąże się ze wzrostem agresywności i zaburzeniami o charakterze psychozy schizofrenicznej. Układ immunologiczny: z częstością nieznaną nadwrażliwość; rzadkie przypadki alergii skórnej w postaci wysypki. Oko: z częstością nieznaną epizody jaskry zamkniętego kąta. Układ oddechowy: często duszność; z częstością nieznaną obrzęk płuc. Przewód pokarmowy: często nudności, wymioty; z częstością nieznaną zmniejszenie apetytu, biegunka, ból brzucha. Nerki i drogi moczowe: rzadko ostre zatrzymanie moczu; trudności w oddawaniu moczu aż do zatrzymania moczu, zwłaszcza u pacjentów z rozrostem gruczołu krokowego. Badania diagnostyczne: z częstością nieznaną hipokaliemia oraz zmiany w stężeniu glukozy we krwi. Dodatkowo notowano suchość błony śluzowej nosa i gardła.

Ciąża: w badaniach na zwierzętach wykazano działanie teratogenne; ograniczone dane epidemiologiczne u ludzi nie wskazują na swoiste działanie w zakresie wad rozwojowych. Opisano pojedyncze przypadki nadciśnienia tętniczego u kobiet po nadużyciu lub przedłużonym stosowaniu amin obkurczających naczynia. Przenika przez łożysko – powoduje u płodu przyspieszenie czynności serca oraz zmienność odstępów między kolejnymi uderzeniami; wywołuje zaburzenia rytmu serca zarówno u matki, jak i u dziecka. Zaleca się unikanie w ciąży; dopuszczalne wyłącznie z zachowaniem ostrożności i tylko w razie rzeczywistej konieczności, gdy w opinii lekarza oczekiwana korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym zagrożeniem dla płodu. Laktacja: przeciwwskazany – nie należy stosować w okresie karmienia piersią; przenika do mleka kobiecego; u niemowląt karmionych piersią zgłaszano rozdrażnienie i zaburzenia cyklu snu; notowano objawy pobudzenia u dzieci karmionych przez matki stosujące efedrynę. Eliminacja następuje w ciągu 21–42 h od podania, co wymaga rozważenia albo rezygnacji z leczenia, albo wstrzymania karmienia piersią na 2 dni po podaniu, z uwzględnieniem korzyści z karmienia dla dziecka i korzyści z leczenia dla matki. Płodność: brak dostępnych danych.

W dawkach terapeutycznych nie upośledza zdolności prowadzenia pojazdów ani obsługi maszyn. Po dawkach znacznie większych niż zalecane lub u osób szczególnie wrażliwych może wywołać nadmierną pobudliwość nerwową i niekorzystnie wpływać na bezpieczeństwo prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Przy stosowaniu w hipotensji podczas znieczulenia podpajęczynówkowego i zewnątrzoponowego prowadzenie pojazdów i obsługiwanie maszyn są wykluczone ze względu na sam stan będący wskazaniem.

Wchłanianie: po podaniu dożylnym całkowita biodostępność (100%), po podaniu doustnym powyżej 90%. Przy podaniu miejscowym wchłania się w ok. 64%. Z przewodu pokarmowego wchłania się łatwo i całkowicie. Dystrybucja: szybko rozprowadzana w organizmie, gromadzi się w wątrobie, nerkach, śledzionie i mózgu; objętość dystrybucji 122–320 l. Metabolizm: w niewielkim stopniu metabolizowana w wątrobie. W wyniku demetylacji powstaje norefedryna. Ulega dezaminacji do kwasu benzoesowego, kwasu hipurowego i 1-fenylopropano-1,2-diolu; małe ilości efedryny i norefedryny ulegają hydroksylacji do p-hydroksyefedryny, p-hydroksynorefedryny i związków sprzężonych. Eliminacja: wydalana głównie w postaci niezmienionej z moczem, z niewielką ilością metabolitów wątrobowych. W ok. 10% wydalana jako norefedryna. Z moczem wydalane ok. 95% wchłoniętej dawki w ciągu 24 h, głównie w postaci niezmienionej (55–75%). Klirens 13,6–44,3 l/h. Wydalanie zależne od pH moczu: w moczu kwaśnym wydalanie 73–99% (średnio 88%), w moczu zasadowym 22–35% (średnio 27%). Eliminacja nasilona, a okres półtrwania krótszy w moczu kwaśnym. Okres półtrwania: 3–6 h zależnie od pH moczu. Przy pH moczu = 5 okres półtrwania 3 h, przy pH 6,3 – 6 h.