Jodyksanol

Niejonowy, dimeryczny, jodowy środek cieniujący do badań rentgenowskich; izoosmolarny z krwią. Organicznie związany jod po wstrzyknięciu pochłania promieniowanie rentgenowskie we krwi i tkankach. Zawartość jodu: ok. 49,1% jodu. Profil farmakodynamiczny: po dożylnym podaniu u zdrowych ochotników dla większości parametrów hemodynamicznych, klinicznych, chemicznych i układu krzepnięcia nie stwierdzono znamiennych odchyleń od stanu wyjściowego; obserwowane zmiany były niewielkie i uważane za nieistotne klinicznie. Wpływ na czynność nerek jest tylko niewielki. U chorych na cukrzycę ze stężeniem kreatyniny 1,3–3,5 mg/dl wzrost o ≥ 0,5 mg/dl występuje u 3% pacjentów, bez obserwowanego wzrostu ≥ 1,0 mg/dl. Uwalnianie enzymów kanalika proksymalnego (fosfataza alkaliczna, N-acetylo-β-glukozoamidaza) jest mniejsze niż po monomerowych niejonowych oraz jonowych dimerowych środkach cieniujących. Dobrze tolerowany przez nerki. W mniejszym stopniu niż inne środki cieniujące wpływa na parametry czynnościowe układu sercowo-naczyniowego, takie jak LVEDP, LVSP, częstość akcji serca, czas QT oraz przepływ udowy.

Środek diagnostyczny (kontrastowy). Zastosowania wewnątrznaczyniowe: kardioangiografia, angiografia mózgowa (konwencjonalna), arteriografia obwodowa (konwencjonalna), angiografia brzuszna – w tym dotętnicza cyfrowa angiografia subtrakcyjna (DSA), urografia, flebografia oraz tomografia komputerowa ze wzmocnieniem kontrastowym. Dokanałowo: mielografia lędźwiowa, piersiowa i szyjna.

Drogi podania: dożylnie, dotętniczo, dokanałowo (do kanału kręgowego). Dawka zależna od typu badania, wieku, wagi, pojemności minutowej serca, ogólnego stanu pacjenta oraz techniki podania. Zwykle stosuje się stężenia i ilości jodu analogiczne jak dla innych jodowych środków kontrastowych, choć w niektórych badaniach wystarczają nieco mniejsze stężenia jodu. Wymagane odpowiednie nawodnienie przed podaniem i po podaniu, jak przy innych środkach kontrastowych. Dawki dotętnicze dotyczą pojedynczego wstrzyknięcia i można je powtarzać. Podanie dotętnicze – Arteriografia: tętnice mózgowe (wybiórczo) 270/320 mg I/ml, 5–10 ml/wstrzyknięcie; aortografia 270/320 mg I/ml, 40–60 ml/wstrzyknięcie; naczynia obwodowe 270/320 mg I/ml, 30–60 ml/wstrzyknięcie; selektywna cyfrowa angiografia subtrakcyjna tętnic trzewnych 270 mg I/ml, 10–40 ml/wstrzyknięcie. Kardioangiografia – dorośli: wstrzyknięcie do lewej komory i korzenia aorty 320 mg I/ml, 30–60 ml/wstrzyknięcie; wybiórcza koronarografia 320 mg I/ml, 4–8 ml/wstrzyknięcie; dzieci 270/320 mg I/ml, dawka zależna od wieku, masy ciała i rodzaju patologii. Zalecana całkowita dawka maksymalna 10 mg/kg mc. Podanie dożylne – Urografia: dorośli 270/320 mg I/ml, 40–80 ml; dzieci ≥7 kg 270/320 mg I/ml, 2–3 ml/kg mc., wszystkie dawki zależne od wieku, wagi i patologii (maks. 50 ml). W razie potrzeby w urografii można zastosować większą dawkę. Flebografia: 270 mg I/ml, 50–150 ml/kończynę. Tomografia komputerowa (CT) wzmocniona kontrastem: dorośli – TK głowy 270/320 mg I/ml, 50–150 ml; TK ciała 270/320 mg I/ml, 75–150 ml. Dzieci – TK głowy i ciała 270/320 mg I/ml, 2–3 ml/kg do 50 ml (w szczególnych przypadkach maks. do 150 ml). Podanie do kanału kręgowego – Mielografia lędźwiowa i piersiowa (z dojścia lędźwiowego) oraz mielografia szyjna (z dojścia szyjnego i lędźwiowego): 270 mg I/ml, 10–12 ml lub 320 mg I/ml, 10 ml. Aby zmniejszyć ryzyko działań niepożądanych, nie należy przekraczać dawki 3,2 g jodu w podanej całkowitej dawce. Osoby w podeszłym wieku: dawkowanie jak u pozostałych dorosłych.

Bezwzględne przeciwwskazania: - jawna klinicznie tyreotoksykoza - przebyte ciężkie reakcje na jodiksanol - histerosalpingografia u kobiet w ciąży lub z ostrym zapaleniem narządów miednicy mniejszej Ostrożnie: - alergia w wywiadzie, astma lub wcześniejsze niepożądane reakcje na jodowe środki kontrastowe - jednoczesne stosowanie leków blokujących receptor β-adrenergiczny (nietypowy przebieg reakcji nadwrażliwości, nasilenie skurczu oskrzeli, osłabiona odpowiedź na adrenalinę) - homocystynuria z uwagi na ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych - ciężkie choroby serca oraz nadciśnienie płucne z ryzykiem zaburzeń hemodynamicznych i rytmu serca - choroby przebiegające z uszkodzeniem bariery krew–mózg zwiększające ryzyko encefalopatii - ostre patologie mózgu, guzy lub padaczka w wywiadzie ze względu na ryzyko drgawek - uzależnienie od alkoholu lub narkotyków z obniżonym progiem drgawkowym - ostry udar mózgu lub ostre krwawienie wewnątrzczaszkowe, obrzęk mózgu, ostra demielinizacja - pierwotne zaburzenia czynności nerek, zwłaszcza współistniejące z cukrzycą - paraproteinemie (szpiczak mnogi, makroglobulinemia Waldenströma) z uwagi na zwiększone ryzyko - jednoczesne ciężkie zaburzenia czynności nerek i wątroby powodujące znaczne wydłużenie klirensu jodiksanolu - cukrzyca leczona metforminą z ryzykiem kwasicy mleczanowej - miastenia, której objawy mogą ulec zaostrzeniu - guz chromochłonny nadnerczy lub jego podejrzenie z ryzykiem przełomu nadciśnieniowego - utajona nadczynność tarczycy, wole guzkowe lub autonomia czynnościowa tarczycy, zwłaszcza u osób w podeszłym wieku z regionów niedoboru jodu, z ryzykiem ostrej tyreotoksykozy - dzieci poniżej 3 lat z uwagi na ryzyko niedoczynności tarczycy szkodliwej dla rozwoju - niemowlęta, małe dzieci i osoby w podeszłym wieku, zwłaszcza noworodki wrażliwe na zaburzenia elektrolitowe i hemodynamiczne

Metformina: jodowe środki kontrastowe mogą powodować przejściowe zaburzenia czynności nerek, co u chorych na cukrzycę przyjmujących metforminę może doprowadzić do wystąpienia kwasicy. Interleukina-2: u pacjentów, którzy przyjmowali interleukinę-2 na krócej niż 2 tygodnie przed badaniem z zastosowaniem jodowego środka kontrastowego, istnieje zwiększone ryzyko powstania opóźnionych reakcji, takich jak reakcje skórne oraz objawy przypominające grypę. Leki blokujące receptory β-adrenergiczne: stanowią czynnik ryzyka wystąpienia reakcji anafilaktoidalnych po podaniu środków kontrastowych stosowanych w rentgenodiagnostyce; obserwowano przypadki występowania ostrego nadciśnienia po podaniu środków kontrastowych pacjentom stosującym leki blokujące receptory β-adrenergiczne. Wpływ na badania: wszystkie jodowe środki kontrastowe mogą zaburzać testy czynnościowe tarczycy – zdolność wiązania jodu przez tarczycę może być zmniejszona do kilku tygodni po badaniu. Wysokie stężenia w surowicy i moczu mogą zakłócać oznaczenia laboratoryjne; dotyczy to bilirubiny, białek oraz substancji nieorganicznych, takich jak żelazo, miedź, wapń i fosforany, których nie należy oznaczać w dniu badania radiologicznego.

Reakcje przy podaniu donaczyniowym: zwykle mają charakter łagodny lub umiarkowany i przejściowy; ciężkie, w tym śmiertelne, obserwowano bardzo rzadko. Do najcięższych należą zaostrzenie przewlekłej i ostra niewydolność nerek, wstrząs anafilaktyczny/anafilaktoidalny, objawy sercowe w przebiegu reakcji nadwrażliwości (zespół Kounisa), zatrzymanie akcji serca lub krążenia i oddechu oraz zawał mięśnia sercowego. Zaburzenia krwi i układu chłonnego – częstość nieznana: trombocytopenia. Układ immunologiczny – niezbyt często: reakcje nadwrażliwości; częstość nieznana: wstrząs anafilaktyczny/anafilaktoidalny, reakcje anafilaktyczne/anafilaktoidalne, w tym zagrażająca życiu lub śmiertelna anafilaksja. Reakcje nadwrażliwości manifestują się objawami oddechowymi i skórnymi: dusznością, wysypką, rumieniem, pokrzywką, świądem, ciężkimi reakcjami skórnymi, obrzękiem naczynioruchowym, niedociśnieniem, gorączką, obrzękiem krtani, skurczem oskrzeli lub obrzękiem płuc. U chorych z chorobami autoimmunologicznymi opisywano zapalenie naczyń i objawy przypominające zespół Stevensa-Johnsona. Mogą wystąpić natychmiast po podaniu lub kilka dni później, niezależnie od dawki i drogi podania. Zaburzenia endokrynologiczne – częstość nieznana: nadczynność tarczycy, przejściowa niedoczynność tarczycy. Zaburzenia psychiczne – bardzo rzadko: pobudzenie, lęk; częstość nieznana: stan splątania. Układ nerwowy – niezbyt często: bóle głowy; rzadko: zawroty głowy, zaburzenia sensoryczne, w tym zaburzenia smaku, parestezje, zaburzenia węchu; bardzo rzadko: udar mózgu, omdlenia, przejściowe drżenie, hipoestezja; częstość nieznana: śpiączka, zaburzenia motoryczne i świadomości, drgawki, przejściowe encefalopatie indukowane wynaczynieniem kontrastu (mogące objawiać się jako sensoryczne, ruchowe lub ogólne zaburzenia neurologiczne, w tym amnezja, omamy, paraliż, niedowład, dezorientacja, przejściowe zaburzenia mowy, afazja, dyzartria). Jodiksanol może przekroczyć barierę krew-mózg z wychwytem przez korę mózgową widocznym w CT do następnego dnia, co może powodować przejściowe splątanie i ślepotę korową. Zaburzenia oka – bardzo rzadko: przemijająca ślepota korowa, przejściowe zaburzenia widzenia (podwójne, niewyraźne widzenie), obrzęk powiek. Serce – rzadko: arytmia (w tym bradykardia i tachykardia), zawał mięśnia sercowego; bardzo rzadko: zatrzymanie akcji serca, kołatanie serca; częstość nieznana: niewydolność serca, zatrzymanie krążenia i oddechu, zaburzenia przewodnictwa, hipokinezy komorowe, zakrzepica tętnic wieńcowych, dusznica bolesna, skurcz tętnic wieńcowych. Zaburzenia naczyniowe – niezbyt często: uderzenia gorąca; rzadko: spadek ciśnienia tętniczego; bardzo rzadko: nadciśnienie tętnicze, niedokrwienie; częstość nieznana: skurcz tętnicy, zakrzepica, zakrzepowe zapalenie żył, wstrząs. Układ oddechowy – rzadko: kaszel, kichanie; bardzo rzadko: duszność, podrażnienie gardła, obrzęk krtani, obrzęk gardła; częstość nieznana: obrzęk płucny, skurcz oskrzeli, ucisk w gardle, zatrzymanie oddechu, niewydolność oddechowa. Przewód pokarmowy – niezbyt często: nudności, wymioty; bardzo rzadko: dyskomfort lub ból w jamie brzusznej, biegunka; częstość nieznana: ostre zapalenie trzustki, nasilenie zapalenia trzustki, powiększenie gruczołu ślinowego. Skóra – niezbyt często: wysypka lub wykwity polekowe, świąd, pokrzywka; rzadko: rumień; bardzo rzadko: obrzęk naczynioruchowy, nadmierna potliwość; częstość nieznana: pęcherzowe lub złuszczające zapalenie skóry, zespół Stevensa-Johnsona, rumień wielopostaciowy, martwicza toksyczna nekroliza naskórka, ostra uogólniona osutka krostkowa, wysypka polekowa z eozynofilią i objawami ogólnoustrojowymi (DRESS). Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe – rzadko: ból w obwodowym odcinku kończyny; bardzo rzadko: bóle pleców, skurcze mięśni; częstość nieznana: bóle stawowe. Nerki i drogi moczowe – często: przejściowy, niewielki wzrost stężenia kreatyniny bez znaczenia klinicznego po jodowych środkach kontrastowych; niezbyt często: ostre uszkodzenie nerek lub nefropatia toksyczna (nefropatia kontrastowa, CIN); bardzo rzadko: niewydolność nerek, w tym ostra, z opisanymi przypadkami śmiertelnymi u chorych wysokiego ryzyka; częstość nieznana: podwyższone stężenie kreatyniny we krwi. Zaburzenia ogólne i w miejscu podania – bardzo często: łagodne uczucie ciepła i zimna oraz uczucie gorąca podczas obwodowej angiografii; niezbyt często: uczucie gorąca, ból w klatce piersiowej; rzadko: ból, dyskomfort, dreszcze, gorączka, reakcje w miejscu podania (w tym wybroczyny), uczucie zimna; bardzo rzadko: osłabienie (zmęczenie, złe samopoczucie), obrzęk twarzy, obrzęk zlokalizowany; częstość nieznana: opuchlizna. Urazy i powikłania po zabiegach – częstość nieznana: jodzica, objawiająca się obrzękiem i wzmożonym napięciem ślinianek utrzymującym się do 10 dni po badaniu. Uwagi kliniczne: łagodne objawy mogą zwiastować ciężką reakcję anafilaktoidalną lub wstrząs, co wymaga natychmiastowego przerwania podawania i leczenia donaczyniowego. U pacjentów przyjmujących leki blokujące receptory β-adrenergiczne objawy nadwrażliwości mogą być nietypowe i mylone z reakcją wagalną. Podanie dokanałowe: działania niepożądane mogą wystąpić z opóźnieniem, po godzinach lub dniach od badania, z częstością zbliżoną do obserwowanej po diagnostycznej punkcji lędźwiowej. Układ nerwowy – niezbyt często: bóle głowy (mogące być nasilone i długotrwałe, w części przypadków utrzymujące się kilka dni), przypisywane utracie płynu mózgowo-rdzeniowego w związku z punkcją lędźwiową; rzadko: objawy podrażnienia opon mózgowo-rdzeniowych pod postacią światłowstrętu lub sztywności karku (obserwowane po innych niejonowych jodowych środkach kontrastowych; należy uwzględnić możliwość infekcyjnego zapalenia opon); bardzo rzadko: przemijające zaburzenia czynnościowe mózgu – drgawki, przejściowe splątanie, zaburzenia czucia lub ruchu, niekiedy ze zmianami w EEG; częstość nieznana: zawroty głowy, przejściowe encefalopatie indukowane wynaczynieniem kontrastu (amnezja, omamy, paraliż, niedowład, dezorientacja, afazja, zaburzenia mowy, stan splątania). Ponadto niezbyt często: wymioty; częstość nieznana: nudności; częstość nieznana: skurcze mięśni; częstość nieznana: dreszcze, miejscowa bolesność lub ból typu korzeniowego w miejscu nakłucia lędźwiowego. Histerosalpingografia – niezbyt często: bóle głowy; niezbyt często: wymioty; częstość nieznana: nudności, bóle brzucha; bardzo często: krwawienie z pochwy; często: gorączka; częstość nieznana: dreszcze, reakcje miejscowe. Artrografia – często: miejscowa bolesność; częstość nieznana: dreszcze, reakcje miejscowe. Badanie przewodu pokarmowego – często: biegunki; niezbyt często: wymioty; częstość nieznana: nudności.

Brak danych klinicznych dotyczących stosowania u kobiet w ciąży. Badania na zwierzętach nie wykazały bezpośredniego ani pośredniego szkodliwego wpływu na reprodukcję, rozwój zarodka lub płodu, przebieg ciąży ani rozwój około- i pourodzeniowy. Badań reprodukcyjnych u zwierząt nie zawsze można odnosić do ludzi, dlatego stosowanie w ciąży tylko w razie konieczności. U kobiet w ciąży, jeśli to możliwe, należy unikać ekspozycji na promieniowanie rentgenowskie; wymaga rozważenia, czy korzyści z badania radiologicznego (z podaniem środka kontrastowego lub bez) przewyższają potencjalne ryzyko. Stosowanie w ciąży dopuszczalne wyłącznie, gdy korzyści przewyższają ryzyko, a badanie uznane za niezbędne. Ekspozycja in utero: u noworodków narażonych na jodowe środki kontrastowe w życiu płodowym zaleca się monitorowanie czynności tarczycy. Laktacja: dozwolony – do mleka kobiecego przenika w niewielkich ilościach i w niewielkim stopniu wchłania się z jelit. Karmienie piersią można kontynuować podczas podawania środka kontrastowego matce.

Nie prowadzono badań nad wpływem na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Po podaniu dokanałowym nie zaleca się prowadzenia pojazdów ani obsługi maszyn przez 24 h; podanie do kanału kręgowego może wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów.

Po podaniu dożylnym ulega szybkiej dystrybucji do przestrzeni pozakomórkowej; średni czas połowiczej dystrybucji ok. 21 min. Objętość dystrybucji odpowiada objętości płynu pozakomórkowego (0,26 l/kg mc.), co wskazuje na dystrybucję wyłącznie w przestrzeni pozakomórkowej. Wiązanie z białkami osocza: mniejsze niż 2%. Nie wykryto metabolitów. Eliminacja: wydalany głównie przez nerki drogą filtracji kłębuszkowej. Średni czas połowiczej eliminacji ok. 2 godzin. Po podaniu dożylnym u zdrowych ochotników ok. 80% dawki w postaci niezmienionej pojawia się w moczu w ciągu 4 godzin, a 97% w ciągu 24 godzin. Maksymalne stężenie w moczu ok. 1 godziny po wstrzyknięciu. Tylko ok. 1,2% dawki wydalane z kałem w ciągu 72 godzin. Usuwalny w trakcie dializy. Iodixanol jest usuwany podczas dializy. Kinetyka liniowa: w zakresie zalecanych dawek nie stwierdzono zależności kinetyki od wielkości podanej dawki.