Pilokarpina

Bezpośrednio działający parasympatykomimetyk; trzeciorzędowa amina o muskarynowym działaniu acetylocholiny. Alkaloid o działaniu cholinomimetycznym. Miejscowe podanie do oka wywołuje zwężenie źrenicy przez skurcz mięśnia zwieracza tęczówki; skurcz mięśnia rzęskowego zwiększa akomodację. Obniża ciśnienie wewnątrzgałkowe, powodując zwężenie źrenicy i skurcz mięśnia rzęskowego, co zmniejsza opór w odpływie cieczy wodnistej w kącie przesączania i ułatwia odpływ cieczy z komory przedniej. Zwężenie źrenicy dodatkowo rozciąga i otwiera siateczkę beleczkowania, co ułatwia drenaż cieczy wodnistej i redukcję ciśnienia wewnątrzgałkowego. Po podaniu kropli zwężenie źrenicy występuje w ciągu ok. 10–30 min i utrzymuje się 4–8 h, natomiast szczytowa redukcja ciśnienia wewnątrzgałkowego następuje w ciągu 75 min i zwykle utrzymuje się 4–14 h.

Podanie do worka spojówkowego. Dorośli: 1–2 krople roztworu do worka spojówkowego co 6–8 godzin. W ostrym napadzie jaskry z wąskim kątem: 1 kropla do worka spojówkowego oka (oczu) co 5 minut, do uzyskania zwężenia źrenicy. Dzieci i młodzież: w stężeniach do 2% możliwe bezpieczne stosowanie w tej grupie pacjentów. Poniżej 18 lat leczenie rozpoczyna się od możliwie najmniejszej dawki i mocy pilokarpiny. Następnie – zależnie od odpowiedzi klinicznej i tolerancji – dawkę można zwiększać do maksymalnej dawki stosowanej u dorosłych (krople 2%). Po zakropleniu delikatne zamknięcie powiek i uciśnięcie przewodu nosowo-łzowego na 1 minutę zmniejsza wchłanianie układowe i ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych.

Bezwzględne przeciwwskazania: - stany, w których niekorzystne jest zwężenie źrenicy, m.in. ostre i przewlekłe zapalenie tęczówki i ciałka rzęskowego, zapalenie rogówki oraz przedniego odcinka błony naczyniowej, a także niektóre postacie jaskry wtórnej - odwarstwienie siatkówki czynne lub w wywiadzie oraz stany predysponujące do jego wystąpienia - okres karmienia piersią Ostrożnie: - ciężka niewydolność serca - astma oskrzelowa - choroba wrzodowa żołądka - nadciśnienie tętnicze - utrudnione oddawanie moczu - choroba Parkinsona - uszkodzenie rogówki - szczególna wrażliwość ze strony siatkówki, zwłaszcza przy chorobie siatkówki w wywiadzie, z uwagi na możliwość odwarstwienia siatkówki - zespół suchego oka

Działa antagonistycznie w stosunku do leków cholinolitycznych, np. rozszerzających źrenicę. Miejscowo w oku znosi rozszerzenie źrenicy wywołane sympatykomimetykami, takimi jak fenylefryna i hydroksyamfetamina, natomiast jest nieskuteczna wobec rozszerzenia źrenicy wywołanego przez leki przeciwmuskarynowe, takie jak homatropina, a w skojarzeniu z tropikamidem może dodatkowo pogarszać widzenie.

Po podaniu miejscowym do oka: objawy podrażnienia rogówki – ból, kłucie, pieczenie w miejscu podania, światłowstręt; przekrwienie spojówek; łzawienie; zaburzenia widzenia przy słabym oświetleniu; zaburzenia akomodacji (krótkowzroczność); odwarstwienie siatkówki (szczególnie u osób z krótkowzrocznością); krwotoki do ciała szklistego; zmętnienie soczewki (zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu) – częstość nieznana. Zaburzenia układu nerwowego (częstość nieznana): ból głowy, zwłaszcza u młodych pacjentów rozpoczynających leczenie, oraz przemijające bóle głowy. Częstość nieznana, pozostałe: bradykardia; niedociśnienie tętnicze; skurcz oskrzeli; nadmierne wydzielanie śliny, nudności, wymioty, biegunka; nadmierne wydzielanie potu. Przy stosowaniu doustnym nadmierna potliwość jest częstym problemem; konieczna ostrożność ze względu na ryzyko odwodnienia u osób nadmiernie się pocących, które nie są w stanie utrzymać właściwej podaży płynów. Zgłaszano także paradoksalne nadciśnienie oraz zaparcia, splątanie i zwiększoną częstość oddawania moczu. Po podaniu do oka pilokarpina jest zwykle lepiej tolerowana niż leki antycholinesterazowe, lecz podobnie jak inne środki zwężające źrenicę może wywoływać kurcz ciała rzęskowego, ból i podrażnienie oka, nieostre widzenie, łzawienie, krótkowzroczność i ból okolicy nadoczodołowej; opisywano również przekrwienie naczyń spojówki, powierzchowne zapalenie rogówki, krwotok do ciała szklistego i nasilenie bloku źrenicznego. Zmętnienia soczewki występowały po długotrwałym stosowaniu. Nadwrażliwość: opisano pokrzywkę kontaktową obejmującą powieki po leczeniu kroplami ocznymi z pilokarpiną. Ze strony OUN: u pacjentów z otępieniem typu Alzheimera stosowanie kropli ocznych z pilokarpiną może wywoływać lub nasilać objawy ze strony OUN. Wchłanianie układowe po podaniu do oka: ogólnoustrojowe działania niepożądane po ocznym stosowaniu pilokarpiny uważa się za rzadkie, a doniesienia o toksyczności dotyczą głównie osób w podeszłym wieku leczonych z powodu ostrej jaskry zamkniętego kąta przed zabiegiem i otrzymujących stosunkowo duże dawki.

Bezpieczeństwo stosowania w ciąży nieustalone; dopuszczalne wyłącznie w sytuacjach koniecznych. W okresie karmienia piersią stosowanie jest przeciwwskazane. Brak danych dotyczących wpływu na płodność.

Może przejściowo pogarszać ostrość widzenia i wywoływać inne zaburzenia widzenia zakłócające prowadzenie pojazdów i obsługę maszyn; upośledza adaptację wzroku do ciemności. W trakcie stosowania nie należy prowadzić pojazdów po zmroku.

Okres półtrwania w fazie eliminacji wynosi 0,76 i 1,35 h po powtarzanych dawkach doustnych odpowiednio 5 i 10 mg chlorowodorku. Inaktywacja zachodzi w synapsach neuronalnych oraz prawdopodobnie w osoczu; hydroliza następuje z udziałem cholinoesterazy, a substancja jest wydalana z moczem w połączeniu z innymi związkami chemicznymi. Wydalanie nerkowe: ok. 30% dawki doustnej wydalane z moczem w postaci pilokarpiny i jej nieaktywnych metabolitów, w tym kwasu pilokarpinowego; losy pozostałych 70% nieznane. Niewydolność wątroby: zaleca się redukcję dobowych dawek doustnych u pacjentów z umiarkowaną do ciężkiej marskością wątroby; dawkę można stopniowo zwiększać do 5 mg trzy razy na dobę, jeśli jest tolerowana. Miejscowe zastosowanie do oka: zwężenie źrenicy następuje w ciągu 15-40 minut po zakropleniu i utrzymuje się przez 4-8 godzin. Maksymalne obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego występuje po 2-4 h od podania i utrzymuje się do 12 godzin. Dystrybucja: w badaniach na zwierzętach pilokarpina przenika do mleka w stężeniach zbliżonych do osoczowych.