Potasu chlorek

Związek mineralny – sole potasu; dodatek do roztworów dożylnych, roztwór elektrolitowy. Potas – główny kation wewnątrzkomórkowy większości tkanek organizmu; stężenie wewnątrzkomórkowe ok. 150 mmol/l, w osoczu 3,5–5,5 mmol/l. Udział w procesach fizjologicznych: utrzymanie wewnątrzkomórkowego ciśnienia osmotycznego, przewodzenie synaptyczne impulsów nerwowych, czynność mięśnia sercowego, mięśni szkieletowych i gładkich oraz czynność nerek; utrzymanie równowagi kwasowo-zasadowej i korygowanie jej zaburzeń. Istotne znaczenie w metabolizmie węglowodanów, magazynowaniu glikogenu i syntezie białek. Wpływa na potencjał błon komórkowych i oddziałuje na mięśnie, w tym mięsień sercowy. Na mięsień sercowy działa antagonistycznie w stosunku do wapnia. Postać o przedłużonym uwalnianiu: substancja czynna zawarta w peletkach zapewniających przedłużone uwalnianie chlorku potasu; po rozpadzie kapsułki peletki ulegają rozproszeniu w treści pokarmowej i stopniowo uwalniają substancję czynną w trakcie przechodzenia przez przewód pokarmowy, co chroni przed nadmiernie wysokim miejscowym stężeniem chlorku potasu i zmniejsza działania niepożądane na przewód pokarmowy. Równoważniki: 1 g chlorku potasu odpowiada ok. 13,4 mmol potasu; 1,91 g chlorku potasu ≈ 1 g potasu.

Profilaktyka i leczenie stanów niedoboru potasu; leczenie hipokaliemii. Niedobór potasu o różnej etiologii: podawanie leków moczopędnych, produktów glikokortykosteroidowych, glikozydów nasercowych; przewlekłe biegunki i wymioty; przebieg niektórych chorób nerek. Zwiększona utrata potasu przez nerki; nadczynność nadnerczy; leczenie sodopędnymi lekami moczopędnymi i kortykosteroidami; wymioty; biegunka. Niedobór potasu towarzyszący także: wtórnemu hiperaldosteronizmowi; marskości wątroby z wodobrzuszem; chorobom układu krążenia; cukrzycy. Zastosowanie zależne od drogi podania: postać pozajelitowa – leczenie zatrucia glikozydami naparstnicy; jako dodatek elektrolitowy do płynów infuzyjnych nawadniających lub służących żywieniu pozajelitowemu. Postać dożylna przeznaczona dla chorych, u których nie jest możliwe zastosowanie doustnych preparatów potasu. Postać doustna – leczenie niedoboru potasu u pacjentów, u których metody dietetyczne lub leczenie doustne są nieodpowiednie.

Dawkowanie ustala się indywidualnie w oparciu o powtarzane pomiary kaliemii, gdyż rzeczywisty efekt dawki zależy od wolemii, gospodarki kwasowo-zasadowej, równowagi hormonalnej, wydolności nerek, chorób współistniejących i przyjmowanych leków; zapotrzebowanie można określić tylko empirycznie. W uproszczeniu 10 mmol chlorku potasu zwiększa stężenie potasu w surowicy o ok. 0,1 mmol/l. Podanie doustne (postać o przedłużonym uwalnianiu): Dorośli: w nieznacznej hipokaliemii (np. dieta uboga w potas, uzupełnianie niedoboru w trakcie leczenia moczopędnego) 1–2 tabletki (10–20 mEq)/dobę; w znacznej hipokaliemii, zależnie od stopnia niedoboru, 2–6 tabletek (20–60 mEq)/dobę. W innym schemacie doustnym profilaktycznie 2–3 kapsułki (16–24 mmol K+) na dobę, leczniczo 5–12 kapsułek (40–96 mmol K+) na dobę przy regularnej kontroli kaliemii; dawkę dobową przekraczającą 2 kapsułki dzieli się na dwie lub więcej dawek. Przy ustalaniu dawki uwzględnia się zawartość potasu w pożywieniu (owoce, warzywa, soki). Sposób podania doustnego: przyjmowanie podczas lub po posiłku i popijanie dużą ilością wody zmniejsza działanie drażniące na błonę śluzową przewodu pokarmowego. Tabletki połyka się w całości. U pacjentów karmionych przez zgłębnik żołądkowy lub jelitowy kapsułkę można otworzyć i wymieszać peletki z pokarmem lub płynem podawanym przez zgłębnik. Podanie dożylne (koncentrat – wyłącznie po rozcieńczeniu): Przeznaczony wyłącznie do infuzji dożylnej, wymaga rozcieńczenia w dużej objętości roztworu do infuzji. Nawet przy dużej hipokaliemii nie wolno podawać go bez rozcieńczenia. Stężenie potasu w roztworze infuzyjnym nie powinno przekraczać 40 mmol/l, a szybkość infuzji 20 mmol/godzinę. Dorośli: przy stężeniu potasu w surowicy >3 mmol/l nie należy przekraczać szybkości infuzji 10 mmol/godzinę, stężenia 40 mmol/l ani dawki 200 mmol/dobę. Przy stężeniu potasu <3 mmol/l, zwłaszcza gdy występują zmiany w EKG lub niedowład mięśni, potas podaje się z szybkością 20 mmol/godzinę (w uzasadnionych przypadkach 40 mmol/godzinę), przy stężeniu ≤40 mmol/l; tylko w uzasadnionych przypadkach dawka dobowa może przekraczać 200 mmol. Zwykle jednak dawka dobowa nie powinna przekraczać 200 mmol potasu. Wg innego schematu dożylnego: maksymalne stężenie po rozcieńczeniu 3 g/l chlorku potasu (40 mmol/l potasu). W leczeniu ciężkiej hipokaliemii lub kwasicy ketonowej w cukrzycy konieczne mogą być wyższe stężenia – wówczas infuzję podaje się do dużej żyły i zaleca monitorowanie EKG. Standardowa dawka dobowa wynosi ok. 0,8–2 mmol potasu/kg mc.; niedobór oblicza się ze wzoru: niedobór (mmol) = masa ciała (kg) × 0,2 × 2 × (4,5 mmol/l − stężenie potasu w surowicy). Za bezpieczną uważa się szybkość 10 mmol/godz., nieprzekraczającą 20 mmol/godz. Maksymalna dawka dobowa u dorosłych zwykle nie powinna przekraczać 150 mmol. 1 g chlorku potasu odpowiada 13,4 mmol (524 mg) potasu. Konwersja i przeliczniki: 10 ml koncentratu = 20 mmol potasu (rozcieńczyć do 500 ml), 20 ml = 40 mmol (rozcieńczyć do 1000 ml); końcowe stężenie potasu ok. 40 mmol/l. Dzieci: wg jednej z charakterystyk dożylnych dawka zalecana 0,25–0,5 mmol/kg mc., szybkość infuzji do 10 mmol/godzinę, nieprzekraczająca 1 mmol/kg mc./godzinę, z uważnym monitorowaniem EKG oraz powtarzanymi pomiarami stężeń potasu i innych elektrolitów. Dla postaci doustnej nie ustalono skuteczności i bezpieczeństwa u dzieci, a stosowanie w tej populacji nie jest zalecane. Pacjenci w podeszłym wieku: wymagają szczególnej ostrożności i częstej kontroli kaliemii ze względu na zwiększone ryzyko hiperkaliemii; z uwagi na możliwe pogorszenie czynności nerek może być konieczne zmniejszenie dawki. Zaburzenia czynności nerek: dawkę należy zmniejszyć. Uwagi dotyczące podania dożylnego: zaleca się podawanie za pomocą pompy infuzyjnej, zwłaszcza przy roztworach o wyższym stężeniu. Miejscowy ból może uniemożliwić infuzję – wówczas podaje się ją do dwóch żył lub do dużej żyły (np. udowej); nie należy podawać zbyt szybko przez cewnik centralny (żyła podobojczykowa, szyjna lub udowa) ze względu na ryzyko zatrzymania krążenia. Podczas infuzji (zwłaszcza przy szybkiej podaży) należy monitorować EKG oraz stężenie potasu i innych elektrolitów. U pacjentów odwodnionych przed podaniem płynów z potasem podaje się 1000 ml płynu bez potasu, chyba że występuje hipokaliemia. Współistniejący niedobór magnezu powinien być uzupełniany równolegle. W niewyrównanej cukrzycy z kwasicą metaboliczną należy pamiętać o suplementacji potasu w miarę nawadniania i korekcji kwasicy.

Bezwzględne przeciwwskazania: - hiperkaliemia - hiperkaliemia wywołana chorobami lub lekami, m.in. przez diuretyki oszczędzające potas, inhibitory ACE, kwasicę, kwasicę ketonową w cukrzycy, po urazach tkanek - nadwrażliwość na suplementację potasu, np. napadowy niedowład hiperkaliemiczny - niewydolność nerek - ostra niewydolność nerek ze skąpomoczem, bezmoczem lub mocznicą - mocznica w przewlekłej niewydolności nerek - stany ze skąpomoczem lub bezmoczem - choroby nerek z upośledzeniem funkcji cewek dystalnych (niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, toczeń rumieniowaty układowy) - jednoczesne stosowanie diuretyków oszczędzających potas (spironolakton, eplerenon, triamteren, amiloryd) w monoterapii lub w skojarzeniu z diuretykami pętlowymi - niewydolność nadnerczy (nieleczona choroba Addisona) - hipoaldosteronizm hiporeninowy - stany niedoboru aldosteronu - zespół nadnerczowo-płciowy - wrodzona paramiotonia - migotanie komór - blok przedsionkowo-komorowy oraz bloki przewodzenia wewnątrzkomorowego - kwasica towarzysząca śpiączce cukrzycowej - ciężkie odwodnienie - stany z rozległym zniszczeniem komórek (ciężkie oparzenia) - krwawienia z przewodu pokarmowego - zaostrzenie choroby wrzodowej - zaburzenia strukturalne lub czynnościowe utrudniające pasaż przez przewód pokarmowy (ucisk na przełyk przy powiększeniu lewego przedsionka, zwężenie jelita) - niedrożność przewodu pokarmowego lub zwężenie przełyku utrudniające połykanie Ostrożnie: - zaburzenia czynności nerek oraz inne choroby sprzyjające hiperkaliemii - konieczność zmniejszenia dawek u pacjentów z zaburzoną czynnością nerek - brak podawania dożylnego u osób z prawidłowym lub nieznacznie obniżonym stężeniem potasu, jeśli występuje niewydolność nerek lub inny stan sprzyjający retencji potasu - choroby wątroby (ryzyko hiperkaliemii) - choroby serca, w tym niewyrównana niewydolność serca - leczenie glikozydami naparstnicy - ciężki lub całkowity blok przewodzenia przedsionkowo-komorowego - ostre odwodnienie - kurcze mięśni wywołane odwodnieniem i utratą soli pod wpływem gorąca - rozległe mechaniczne uszkodzenie tkanek (ryzyko rabdomiolizy z hiperkaliemią) - rozległe oparzenia - współistniejące krwawienie wewnętrzne - przetoczenie znacznej objętości koncentratu krwinek czerwonych - wstrząs z reakcjami hemolitycznymi - chemioterapia (ryzyko zespołu lizy guza) - kwasica metaboliczna - hiperchloremia - hiperkaliemiczne porażenie okresowe (rodzinny okresowy paraliż hiperkaliemiczny) - choroba wrzodowa obecna lub w wywiadzie - miejscowe, czynnościowe lub mechaniczne zaburzenia przewodu pokarmowego - jednoczesne leczenie lekami cholinolitycznymi - pacjenci w podeszłym wieku - ciąża (wymaga oceny przewagi korzyści nad zagrożeniami) - pacjenci ze stomią (zmiana czasu pasażu jelitowego)

Zwiększone ryzyko hiperkaliemii przy skojarzeniu z lekami hamującymi wydalanie potasu lub dostarczającymi go dodatkowo. Skojarzenia przeciwwskazane: leki moczopędne oszczędzające potas – spironolakton, kanrenon, amiloryd, triamteren, eplerenon (pojedynczo lub w skojarzeniu); ryzyko potencjalnie zakończonej zgonem hiperkaliemii szczególnie duże u pacjentów z niewydolnością nerek (nakładający się efekt diuretyków oszczędzających potas). Skojarzenia niezalecane (poza ciężką hipokaliemią): inhibitory konwertazy angiotensyny (np. enalapryl, kaptopryl) – poza przypadkami hipokaliemii niezalecane; wymaga szczególnej ostrożności ze względu na zwiększone ryzyko potencjalnie zakończonej zgonem hiperkaliemii, szczególnie u osób z niewydolnością nerek. Antagoniści receptora angiotensyny II, niesteroidowe leki przeciwzapalne, cyklosporyna, takrolimus, suksametonium – ryzyko zagrażającej życiu hiperkaliemii, zwłaszcza przy niewydolności nerek (nasilenie efektu hiperkaliemicznego); leki krwiopochodne i penicylina potasowa – ryzyko hiperkaliemii z powodu zawartości potasu. Wymagające szczególnej ostrożności/kontroli kaliemii: glikozydy nasercowe – hiperkaliemia może wywołać zaburzenia przewodzenia przedsionkowo-komorowego; przy tym nasycaniu glikozydami naparstnicy hiperkaliemia może być niebezpieczna. Jednocześnie potas osłabia działanie glikozydów naparstnicy. Niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. indometacyna) mogą powodować hiperkaliemię – konieczna kontrola stężenia potasu. Bezpośrednie inhibitory reniny (np. aliskiren) i inhibitory pompy protonowej mogą powodować hiperkaliemię – ostrożność przy skojarzeniu. Także bogate w potas produkty spożywcze i roślinne (np. liście i korzenie mniszka lekarskiego, banany, pomidory, sok pomarańczowy) zwiększają ryzyko hiperkaliemii. Blokery receptora angiotensyny II i aliskiren mogą zwiększać stężenie potasu w surowicy. Konieczna regularna kontrola kaliemii również przy heparynie i cyklosporynie. Wpływ na motorykę przewodu pokarmowego: leki cholinolityczne – z uwagi na wpływ na motorykę przewodu pokarmowego wymagają dużej ostrożności w skojarzeniu ze stałymi doustnymi postaciami zawierającymi potas, szczególnie w dużych dawkach; leki antycholinergiczne mogą nasilać działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego. Inne mechanizmy hiperkaliemizujące: takrolimus (hamowanie produkcji aldosteronu), trimetoprim i pentamidyna (blokowanie kanału sodowego w cewce dystalnej), digoksyna, a szczególnie jej przedawkowanie (blokowanie ATP-azy sodowo-potasowej), oraz propranolol, nadolol, tymolol (blokowanie receptora β2). Interakcje o działaniu przeciwstawnym: insulina, wodorowęglany i leki β2-adrenergiczne obniżają stężenie potasu w surowicy; tiazydy, adrenokortykosteroidy, glikokortykosteroidy i mineralokortykosteroidy mogą zmniejszać uzupełniające działanie potasu; żywice wymienne obniżają kaliemię wskutek zastąpienia potasu sodem. Potas może nasilać działanie przeciwarytmiczne chinidyny. W leczeniu zaburzeń EKG towarzyszących hiperkaliemii dożylne sole wapnia normalizują typowe dla niej zmiany EKG.

Najpoważniejszym powikłaniem jest hiperkaliemia, która może prowadzić do zaburzeń nerwowo-mięśniowych oraz zaburzeń czynności serca, szczególnie arytmii, a nawet zatrzymania akcji serca. Ze strony przewodu pokarmowego: rzadko nudności, biegunka oraz ból brzucha. W sporadycznych przypadkach może dojść do krwawienia z przewodu pokarmowego, owrzodzenia, perforacji i niedrożności przewodu pokarmowego, głównie w razie występowania predysponujących czynników ryzyka. Zaburzenia metaboliczne (przy podaniu dożylnym): kwasica, hiperchloremia. Reakcje związane z drogą dożylną i miejscem podania: gorączka, infekcja w miejscu wykonywania infuzji, zakrzepica żylna lub zapalenie żyły w miejscu wkłucia, wynaczynienie, hiperwolemia i hiperkaliemia. Martwica w przypadku wynaczynienia; zapalenie żyły w przypadku miejscowego, zbyt wysokiego stężenia roztworu. Podczas zbyt szybkiego podania dożylnego może wystąpić ból w miejscu wstrzyknięcia, a rzadziej podrażnienie lub zapalenie żył. Infuzja przez wkłucie centralne, szczególnie zbyt szybka lub w dużym stężeniu, może prowadzić do zatrzymania krążenia i zgonu. Podczas infuzji dożylnej roztworów zawierających potas mogą wystąpić nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka.

Brak lub ograniczone dane dotyczące stosowania chlorku potasu u kobiet w okresie ciąży. Nie przeprowadzono badań wpływu na płód ludzki ani na zdolności reprodukcyjne kobiet. Ciąża nie stanowi bezwzględnego przeciwwskazania do leczenia; brak danych o zagrożeniu dla płodu u ludzi i zwierząt, gdyż nie przeprowadzono odpowiednio kontrolowanych badań klinicznych. Stosowanie w ciąży dopuszczalne jedynie, gdy w opinii lekarza spodziewane korzyści dla matki przeważają nad potencjalnym zagrożeniem dla płodu; stosowanie można rozważyć, jeśli jest to klinicznie uzasadnione. Zarówno hipo-, jak i hiperkaliemia są szkodliwe dla matki i płodu. Dla stałych postaci doustnych – dodatkowe ostrzeżenie: ze względu na ograniczenie motoryki przewodu pokarmowego w okresie ciąży potas w stałych doustnych postaciach farmaceutycznych można podawać kobietom ciężarnym tylko z zachowaniem ostrożności i w ściśle uzasadnionych przypadkach. Ryzyko związane jest głównie z mechanicznym oddziaływaniem niezmienionej postaci farmaceutycznej (np. tabletki matrycowe), zachowującej przez dłuższy czas wielkość i kształt, oraz z punktowym uwalnianiem znacznych ilości substancji czynnej, co może prowadzić do działań niepożądanych w przewodzie pokarmowym. Postać uwalniająca szybko mikropeletki, równomiernie mieszające się z treścią pokarmową, ogranicza to ryzyko. Laktacja: to zależy – potas przenika do mleka kobiecego, dlatego podczas stosowania u kobiet karmiących piersią należy zachować ostrożność. Chlorek potasu przenika do mleka ludzkiego w takiej ilości, że istnieje prawdopodobny jego wpływ na organizm noworodków/niemowląt karmionych piersią; nie można wykluczyć ryzyka. Należy podjąć decyzję o przerwaniu karmienia piersią lub przerwaniu (wstrzymaniu) leczenia po ocenie korzyści z karmienia piersią dla dziecka i korzyści z leczenia dla kobiety. Przy podaniu doustnym zgodnym ze wskazaniami wpływ na skład mleka jest mało prawdopodobny – prawidłowe stężenie jonów K+ w mleku ludzkim wynosi około 13 mmol/l, a ponieważ potas dostarczany drogą doustną wykorzystywany jest do budowania i uzupełniania puli w organizmie, stosowanie zgodne ze wskazaniami i zalecanym dawkowaniem nie wydaje się znacząco wpływać na stężenie potasu w mleku. Płodność: brak danych dotyczących wpływu na płodność.

Nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn; brak wpływu przy stosowaniu zgodnym z zaleceniami i bez przedawkowania.

Wchłanianie: po podaniu doustnym chlorek potasu wchłania się szybko; około 90% potasu dostarczonego z dietą ulega wchłonięciu. Sole potasu na ogół łatwo wchłaniają się z przewodu pokarmowego. Przy podaniu dożylnym jony chlorku i potasu dostają się bezpośrednio do krwi. Dystrybucja: całkowita zawartość potasu w organizmie to 3500 mmol, z czego 98% występuje w komórkach, głównie w mięśniach i wątrobie, a 2% zewnątrzkomórkowo (około 70 mmol). Fizjologiczna kaliemia: 3,5-5,0 mmol/l (wewnątrzkomórkowo 140 mmol/l). Eliminacja: potas wydalany jest głównie przez nerki; wydzielany w kanaliku dalszym, gdzie zachodzi jego wymiana z jonem sodowym lub wodorowym. Drogą nerkową usuwane jest 90-95%, a przez jelita 5-10%. Po podaniu dożylnym wydalanie następuje z moczem (90%), kałem (10%), potem i łzami. Pewna ilość potasu jest wydalana z kałem, zaś niewielkie ilości ze śliną, potem, żółcią i sokiem trzustkowym. Regulacja wydalania: najistotniejsze jest wydalanie w cewce zbiorczej, zależne od stężenia potasu w surowicy, aktywności aldosteronu, tempa przepływu cewkowego, dystalnego dowozu sodu, pH krwi, przezcewkowego gradientu elektrochemicznego oraz wolemii. Na wydalanie kanalikowe wpływają: stężenie jonów chlorkowych, wymiana kationu wodorowego, równowaga kwasowo-zasadowa oraz hormony nadnerczy. Wydalanie jelitowe zachodzi w jelicie cienkim i grubym i jest stymulowane przez aldosteron. Ograniczona zdolność zatrzymywania potasu: nerka nie ma zdolności ograniczenia wydalania potasu, które zachodzi nawet przy znacznych niedoborach tego jonu w organizmie. Około 10 do 50 mmol potasu na dobę jest wydalane przez nerki, także u pacjentów z niedoborem potasu. Skutkuje to podatnością na niedobory podczas głodówki lub niedostatecznej podaży tego jonu w pożywieniu. W niewydolności nerek: w przewlekłej niewydolności nerek dochodzi do 3-4-krotnego wzrostu wydalania jelitowego potasu. Parametry farmakokinetyczne (postać o przedłużonym uwalnianiu, oznaczane u 10 ochotników w moczu): biologiczny okres półtrwania t0,5 ok. 4,75 ± 2,16 h; stała szybkości eliminacji kel 0,182 ± 0,094 h⁻¹; stężenie maksymalne Cmax ok. 5,52 ± 1,68 mEq; czas do stężenia maksymalnego tmax ok. 4,5 ± 0,8 h. Postać o przedłużonym uwalnianiu: chlorek potasu zawieszony jest w nośniku nierozpuszczalnym w przewodzie pokarmowym, z którego uwalnia się stopniowo w czasie pasażu, co pozwala uniknąć dużych miejscowych stężeń mogących wywołać owrzodzenia jelitowe. Szkielet tabletki bywa wydalany z kałem niezdeformowany, co jest zjawiskiem prawidłowym i nie świadczy o braku działania. Analogicznie w postaci peletkowej: peletki zapewniają stopniowe uwalnianie składnika czynnego podczas przechodzenia przez przewód pokarmowy. Równoważniki: 1 g chlorku potasu odpowiada około 13,4 mmol potasu; 1,91 g chlorku potasu jest równoważne około 1 g potasu.