Powidon jodowany

Środek antyseptyczny i dezynfekujący; powidon jodowany, kod ATC D08AG02 (postać ginekologiczna G01AX11; postać oftalmologiczna S01AX18). Jodofor o szerokim spektrum działania, stosowany m.in. w leczeniu zanieczyszczonych ran oraz w przedoperacyjnym przygotowaniu skóry, błon śluzowych i powierzchni oka. Chemia i mechanizm: kompleks syntetycznego polimeru powidonu z cząsteczkowym jodem (I2), działający jak magazyn, z którego nieprzerwanie uwalniany jest jod; sam powidon nie wykazuje wewnętrznej aktywności przeciwbakteryjnej. Kompleks organiczny zawiera ok. 10% czynnego dostępnego jodu. Ułatwia kontakt jodu z błonami komórkowymi. W kontakcie ze skórą i błonami śluzowymi jod dysocjuje z polimerowego kompleksu jodopowidonowego; wolny jod wywiera szybkie działanie niszczące drobnoustroje, a forma związana z polimerem stanowi rezerwuar. Stopniowe uwalnianie zmniejsza niedogodności związane z obecnością wolnego jodu, zachowując wysoką skuteczność przeciwdrobnoustrojową. Punkt uchwytu: wolny jod szybko przenika komórki mikroorganizmów i atakuje kluczowe grupy białek, aminokwasów, nukleotydów oraz wolnych kwasów tłuszczowych. Reaguje z grupami tiolowymi, sulfhydrylowymi i hydroksylowymi aminokwasów w enzymach oraz białkami strukturalnymi drobnoustrojów, utleniając je. Zastrzeżenia: działanie słabsze niż preparatów zawierających wolny jod, ale również mniejsza toksyczność. Substancje organiczne (białka, surowica i krew) ograniczają aktywność wolnego jodu – aktywnej postaci. Jodofory są niestabilne w pH zasadowym. Spektrum: szybkie działanie przeciwbakteryjne (szczepy Gram-dodatnie i Gram-ujemne), przeciwgrzybicze i wirusobójcze (wirusy otoczkowe i bezotoczkowe). Działanie bakteriobójcze in vitro w mniej niż pięć minut wobec wszystkich bakterii; działanie grzybobójcze wobec drożdżaków i grzybów filamentowych. Aktywność również wobec zarodników. Oporność: mimo ponad 60 lat intensywnego stosowania nie obserwowano rozwoju oporności na jodopowidon, a oporność na antybiotyki nie wpływa na wrażliwość drobnoustrojów na tę substancję. Nie zgłaszano oporności krzyżowej bakterii na antybiotyki wskutek ekspozycji na powidon jodowany lub jod ani współoporności związanej ze sprzężeniem genetycznym determinant oporności.

Antyseptyka skóry przed iniekcją, pobraniem krwi, biopsją igłową i transfuzją. Odkażanie skóry i błon śluzowych przed zabiegami chirurgicznymi. Aseptyczne zaopatrzenie ran. Leczenie zakażeń bakteryjnych i grzybiczych. Kąpiel antyseptyczna do całkowitej i częściowej dezynfekcji pacjenta przed operacją. Antyseptyka okołogałkowych obszarów skórnych (w tym krawędzi brwi) oraz spojówki i rogówki przed zabiegiem chirurgicznym w obrębie oka lub wstrzyknięciem doszklistkowym, jako wspomaganie kontroli zakażenia pozabiegowego. Leczenie zakażeń pochwy.

Stosowany na skórę w postaci nierozcieńczonej lub jako roztwór wodny o stężeniu 10% (rozcieńczenie 1:10) albo 1% (1:100), zależnie od miejsca podania. Roztwór rozcieńczony przygotowuje się bezpośrednio przed użyciem. Dezynfekcja skóry: przed iniekcją, pobraniem krwi, biopsją igłową, transfuzją lub infuzją nanoszony na zdrową, nieuszkodzoną skórę na 1–2 minuty. W aseptycznym zaopatrywaniu ran, dezynfekcji błon śluzowych oraz leczeniu zakażeń bakteryjnych i grzybiczych – roztwór 10% (1:10). Do kąpieli przedoperacyjnej pacjenta – roztwór 1% (1:100), rozprowadzony równomiernie po całym ciele, pozostawiony na co najmniej 2 minuty, następnie spłukany letnią wodą. Antyseptyka okulistyczna: w antyseptyce spojówki/rogówki – dwie do trzech kropli do oka, pozostawione na dwie minuty. Po odczekaniu dwóch minut usuwa się z powierzchni oka przez przemycie rogówki, spojówki i sklepień spojówki jałowym roztworem soli fizjologicznej. U niemowląt, dzieci i młodzieży stosuje się dawkę jak u dorosłych. Podanie dopochwowe (globulki): 1 globulka raz na dobę przez 7 dni. Zalecane wprowadzenie głęboko do pochwy, wieczorem przed snem. Przy braku poprawy o dalszym leczeniu decyduje lekarz. Przerywanie leczenia w czasie krwawienia miesiączkowego nie jest konieczne.

Bezwzględne przeciwwskazania: - zaburzenia czynności tarczycy - opryszczkowe zapalenie skóry Duhringa - niewydolność nerek - przed, w trakcie i po podaniu jodu radioaktywnego - noworodki i niemowlęta przed ukończeniem 1. roku życia - dziewczęta przed okresem pokwitania (postać dopochwowa) - ciąża i karmienie piersią (postać dopochwowa) - wcześniaki, zwłaszcza o bardzo niskiej urodzeniowej masie ciała i małych rozmiarach w stosunku do wieku ciążowego (postać oczna) - wstrzyknięcia dogałkowe i okołogałkowe Ostrożnie: - u ciężarnych i karmiących piersią wyłącznie po ocenie ryzyka, w wyraźnie uzasadnionych przypadkach - nie zalecany u dzieci poniżej 2 lat (roztwór na skórę) - zaburzenia czynności tarczycy oraz podeszły wiek ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń czynności tarczycy, z rozważeniem monitorowania czynności tarczycy przy wielokrotnym stosowaniu (postać oczna) - wcześniej istniejąca niewydolność nerek - ryzyko bezdechu u dzieci po podaniu do oka podczas operacji zeza w znieczuleniu ogólnym - zespół suchego oka i ryzyko zaburzeń filmu łzowego przy długoterminowym stosowaniu ocznym z iniekcjami doszklistkowymi - unikanie gromadzenia się roztworu pod pacjentem podczas przygotowania do operacji ze względu na podrażnienie, ciężkie reakcje skórne i oparzenia chemiczne - przerwanie stosowania w razie podrażnienia skóry, kontaktowego zapalenia skóry lub nadwrażliwości

Niezgodność z rtęcią: związków zawierających rtęć nie stosować jednocześnie, gdyż mogą tworzyć się żrące związki jodu i rtęci; dotyczy to zwłaszcza środków konserwujących na bazie rtęci obecnych w wielu preparatach okulistycznych. Antagonizm z innymi środkami antyseptycznymi: jednoczesne lub późniejsze stosowanie z innymi środkami antyseptycznymi może dawać działanie antagonistyczne i unieczynniające. Wzajemne osłabienie działania występuje ze środkami zawierającymi srebro, nadtlenek wodoru oraz taurolidynę i nie należy ich stosować jednocześnie. Stosowanie przed lub po środkach antyseptycznych z oktenidyną może powodować przemijające ciemne przebarwienia w zajętych miejscach. Enzymatyczne środki do leczenia ran: jednoczesne stosowanie zmniejsza skuteczność obu. Niezgodności chemiczne: nie stosować jednocześnie ze środkami zawierającymi alkalia lub kwas garbnikowy; unikać także środków redukujących i soli metali alkalicznych. Kompleks jest skuteczny w zakresie pH 2,0–7,0 i reaguje z białkiem oraz innymi nienasyconymi związkami organicznymi, co zmniejsza jego skuteczność. Unikać kontaktu z biżuterią, szczególnie zawierającą srebro. Lit: należy unikać długotrwałego stosowania u osób leczonych jednocześnie litem, ponieważ może dojść do wchłaniania większych ilości jodu; unikać zwłaszcza przewlekłego stosowania na dużych powierzchniach. Wpływ na badania diagnostyczne: wchłonięty jod może zmniejszać wychwyt jodu przez tarczycę i zaburzać scyntygrafię tarczycy, oznaczanie jodu związanego z białkiem oraz badania z jodem radioaktywnym, a także uniemożliwiać leczenie chorób tarczycy jodem radioaktywnym; przed nowym scyntygramem tarczycy zaleca się 4-tygodniową przerwę. Ryzyko zakłócenia wyników badań czynności tarczycy dotyczy również podania okulistycznego w objętościach większych niż wynikające z pojedynczego podania do oka. Ze względu na działanie utleniające możliwe są fałszywie dodatnie wyniki testów diagnostycznych – test toluidynowy i z żywicą gwajakową do oznaczania hemoglobiny lub glukozy w kale i moczu.

Najcięższym działaniem niepożądanym jest reakcja nadwrażliwości. Zaburzenia endokrynologiczne i metaboliczne: z częstością nieznaną – niedoczynność tarczycy; z częstością nieznaną zaburzenia elektrolitowe, kwasica metaboliczna. Zaburzenia serca: tachykardia lub niepokój ruchowy. Zaburzenia skóry: rzadko kontaktowe zapalenie skóry z rumieniem, niewielkimi pęcherzami i świądem; bardzo rzadko obrzęk naczynioruchowy; z częstością nieznaną przebarwienia skóry. Przy podaniu dopochwowym z częstością nieznaną przejściowe przebarwienia skóry w miejscu aplikacji. Zaburzenia nerek i dróg moczowych: z częstością nieznaną – ostra niewydolność nerek, nieprawidłowa osmolarność krwi, zaburzenia czynności nerek. Urazy i powikłania po zabiegach: z częstością nieznaną chemiczne oparzenie skóry, mogące wystąpić na skutek gromadzenia się produktu leczniczego w czasie przygotowywania pacjenta do operacji.

Jod przenika przez łożysko, powodując ekspozycję płodu; duże jego ilości mogą prowadzić do zaburzeń czynności tarczycy – nadczynności ze zwiększonym stężeniem TSH – u płodu. U potomstwa matek otrzymujących jod w ciąży obserwowano zaburzenia czynności tarczycy, w tym wrodzoną niedoczynność. Stosowanie zależy od postaci i drogi podania. Przy podaniu na skórę i błony śluzowe należy unikać stosowania, chyba że oczekiwane korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu i noworodka albo gdy bezpieczniejsze zamienniki są niedostępne. Gdy przewiduje się wielokrotne, powtórne wstrzyknięcia na spojówkę i w okolicy oczodołu, u kobiet w ciąży lub karmiących piersią należy rozważyć alternatywną metodę antyseptyki. W razie bezwzględnej konieczności dopuszczalne są niewielkie ilości, natomiast należy unikać stosowania dużych ilości w ciąży. Może być konieczne badanie czynności tarczycy płodu. Postać dopochwowa (globulki) jest przeciwwskazana u kobiet w ciąży, ponieważ wchłonięty jod może przenikać przez barierę łożyskową. Laktacja: przeciwwskazany – jod przenika preferencyjnie do mleka kobiecego (nawet w 50%), więc nawet najmniejsze ilości mogą prowadzić do wysokich stężeń wolnego jodu w mleku, a w następstwie do zaburzeń czynności tarczycy u niemowlęcia. Po zastosowaniu należy przerwać karmienie piersią na 24 godziny. Może być konieczne zbadanie tarczycy niemowlęcia; należy uniemożliwić spożycie substancji przez niemowlę. Postać dopochwowa jest przeciwwskazana u kobiet karmiących piersią, ponieważ jod wchłania się i może przenikać do mleka matki. Płodność: dane dotyczące płodności u ludzi są ograniczone; brak danych o wynikach płodności. Jodowany powidon wykazuje właściwości plemnikobójcze, dlatego postać dopochwowa nie jest zalecana u kobiet planujących ciążę.

Nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn.

Farmakokinetyka wynika z dysocjacji cząsteczki na powidon i jod oraz następczej redukcji jodu do jodków. Stopień wchłaniania układowego zależy od postaci, drogi podania oraz miejsca i warunków stosowania – obszaru, powierzchni skóry zdrowej i uszkodzonej, błon śluzowych, ran, jam ciała. Wchłanianie: skóra wchłania jod, a wielkość wchłaniania zależy od typu skóry (zdrowa czy uszkodzona), czasu stosowania i leczonej powierzchni. Minimalne przy podaniu miejscowym na skórę nieuszkodzoną; zwiększone przy nałożeniu na skórę pozbawioną naskórka, owrzodzenia, błony śluzowe o wysokiej zdolności wchłaniania (pochwa) lub na duże obszary skóry nieuszkodzonej. Po podaniu dopochwowym wchłanianie jodu jest szybkie, ze wzrostem stężenia jodu całkowitego i jodku nieorganicznego w surowicy. Do krążenia przedostają się jedynie nieznaczące ilości powidonu (~35 kDa). Przez spojówkę jod przenika w ograniczonym stopniu, a przy stosowanych stężeniach prawdopodobieństwo ekspozycji ogólnoustrojowej jest bardzo niskie. Dystrybucja: niezależnie od drogi podania wchłonięty jod/jodek jest rozprowadzany po organizmie z krwią. Około 30% jest wychwytywane przez tarczycę do syntezy hormonów. Po 24 godzinach jod przenika też, w mniejszym stopniu, do różnych narządów, w tym wątroby, krwi i tarczycy. Jod przenika przez łożysko i do mleka. Powidon po podaniu miejscowym, doustnym lub dopochwowym wchłania się w nieznaczącym stopniu i nie przenika przez barierę krew–mózg ani przez łożysko. Metabolizm: jod jest redukowany do jodków i przenika z krwi do komórek pęcherzykowych tarczycy, kumulując się w nich dzięki symporterowi sodowo-jodowemu (NIS). TSH pobudza transport jodu z krwi do komórek tarczycy, utlenianie jodku do jodu oraz wiązanie jodu z tyrozyną. Metabolizm powidonu jest minimalny. Wydalanie: niewykorzystany w tarczycy jod jest wydalany głównie z moczem. Eliminacja odbywa się niemal wyłącznie przez nerki. Klirens nerkowy jodu wynosi 872,4 ± 119,3 ml/godz., stała szybkości eliminacji 0,0996 ± 0,009/godz., okres półtrwania 6,22 godziny. Powidon jest wydalany głównie przez nerki z moczem, a w niewielkiej ilości z żółcią.