Prochlorperazyna

Piperazynowa pochodna fenotiazyny; silny neuroleptyk. Fenotiazynowy lek przeciwpsychotyczny o właściwościach ogólnych zbliżonych do chlorpromazyny; ma boczny łańcuch piperazynowy. Działanie przeciwpsychotyczne i psychodepresyjne: blokowanie receptorów dopaminergicznych D2 w ośrodkach podkorowych mózgu, w podwzgórzu oraz w układzie limbicznym. Działanie przeciwwymiotne: silne; związane z hamowaniem chemoreceptorów w pniu mózgu oraz z hamowaniem czynności nerwu błędnego w przewodzie pokarmowym. Objawy pozapiramidowe: z powodu silnego działania na układ pozapiramidowy często wywołuje objawy pozapiramidowe; spowodowane blokowaniem receptorów dopaminergicznych D1 jąder podstawy mózgu, tworzących układ pozapiramidowy. W porównaniu z chlorpromazyną może powodować mniejszą sedację i słabsze działanie antymuskarynowe, natomiast efekty pozapiramidowe mogą występować częściej.

Profilaktyka i leczenie nudności oraz wymiotów; zawroty głowy w zespole Meniere’a oraz w zapaleniu błędnika. Krótkotrwale, pomocniczo w leczeniu lęku.

Podanie doustne. Dorośli: zapobieganie nudnościom i wymiotom – 5–10 mg 2–3 razy na dobę; leczenie nudności i wymiotów – początkowo 20 mg, a w razie potrzeby po 2 godzinach dodatkowo 10 mg. Krótkotrwałe leczenie wspomagające lęku: początkowo 15–20 mg na dobę w dawkach podzielonych, w razie potrzeby zwiększane maksymalnie do 40 mg na dobę w dawkach podzielonych. Zawroty głowy w zespole Meniere'a: 5 mg 3 razy na dobę, w razie potrzeby do 30 mg na dobę; po kilku tygodniach dawkę stopniowo zmniejsza się do 5–10 mg na dobę. Podeszły wiek: wskazane zmniejszenie dawki oraz dokładna obserwacja ze względu na skłonność do parkinsonizmu polekowego.

Bezwzględne przeciwwskazania: - nadwrażliwość na fenotiazyny Ostrożnie: - zaburzenia czynności nerek lub wątroby - choroba Parkinsona - niedoczynność tarczycy - niewydolność serca - guz chromochłonny rdzenia nadnerczy - miastenia - przerost gruczołu krokowego - jaskra z wąskim kątem przesączania w wywiadzie - agranulocytoza - padaczka lub drgawki w wywiadzie (obniżenie progu drgawkowego) - czynniki ryzyka arytmii komorowych: choroba serca, hipokaliemia, hipokalcemia, hipomagnezemia, niedożywienie, uzależnienie od alkoholu, jednoczesne stosowanie leków wydłużających odstęp QT - podeszły wiek, zwłaszcza w skrajnych temperaturach otoczenia (ryzyko hipertermii i hipotermii) oraz z uwagi na skłonność do ortostatycznych spadków ciśnienia - dziedziczna nietolerancja galaktozy, niedobór laktazy typu Lapp lub zespół złego wchłaniania glukozy-galaktozy

Alkohol, barbiturany oraz inne leki uspokajające mogą addytywnie nasilać hamujący wpływ neuroleptyków na ośrodkowy układ nerwowy; możliwa również depresja oddechowa. Leki antycholinergiczne mogą osłabiać działanie przeciwpsychotyczne neuroleptyków, a słabe działanie antycholinergiczne neuroleptyków może być nasilane przez inne leki antycholinergiczne – z ryzykiem zaparć, udaru cieplnego itp. Na wchłanianie neuroleptyku wpływają leki zobojętniające, leki przeciw parkinsonizmowi oraz lit. W leczeniu objawów pozapiramidowych wywołanych neuroleptykiem należy w pierwszej kolejności stosować antycholinergiczne leki przeciw parkinsonizmowi, a nie lewodopę, ponieważ neuroleptyki antagonizują działanie agonistów receptorów dopaminowych. Osłabienie odpowiedzi na inne leki: duże dawki zmniejszają odpowiedź na leki hipoglikemizujące, których dawkowanie może wymagać zwiększenia. Pochodne fenotiazyny mogą blokować działanie amfetaminy, lewodopy, klonidyny, guanetydyny i adrenaliny. Układ krążenia: nasilenie działania hipotensyjnego większości leków przeciwnadciśnieniowych, zwłaszcza blokerów receptorów alfa. Zwiększone ryzyko arytmii przy jednoczesnym stosowaniu z lekami wydłużającymi odstęp QT, w tym z niektórymi lekami przeciwarytmicznymi, przeciwdepresyjnymi i innymi przeciwpsychotycznymi. Ryzyko hematologiczne: zwiększone ryzyko agranulocytozy w skojarzeniu z lekami hamującymi czynność szpiku kostnego, takimi jak karbamazepina oraz niektóre antybiotyki i cytostatyki. Lit: rzadkie doniesienia o neurotoksyczności przy jednoczesnym stosowaniu neuroleptyku z litem. Inne: jednoczesne podanie deferoksaminy i prochloroperazyny wywoływało przejściową encefalopatię metaboliczną z utratą przytomności na 48–72 godziny. Obserwowano także klinicznie nieistotne zwiększenie lub zmniejszenie stężenia w osoczu wielu leków, np. propranololu czy fenobarbitalu.

Może powodować słabszą sedację i mniej nasilone działanie antymuskarynowe, jednak objawy pozapiramidowe mogą występować częściej. Opisywano ciężkie reakcje dystoniczne, zwłaszcza u dzieci i młodzieży, dlatego u dzieci wymagana jest szczególna ostrożność. Zaburzenia krwi i układu chłonnego: niezbyt często – łagodna leukopenia u pacjentów długotrwale przyjmujących duże dawki; rzadko – agranulocytoza niezależna od dawki. Zaburzenia endokrynologiczne (częstość nieznana): hiperprolaktynemia prowadząca do mlekotoku, ginekomastia, brak miesiączki, impotencja. Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: rzadko – alergia kontaktowa skóry u osób mających kontakt z produktami zawierającymi niektóre pochodne fenotiazyny. Wysypki skórne różnego rodzaju występują również u pacjentów przyjmujących lek. Przy dużych dawkach możliwy rozwój nadwrażliwości na światło podczas ekspozycji na promienie słoneczne. Zaburzenia ogólne (częstość nieznana): złośliwy zespół neuroleptyczny – hipertermia, stan osłupienia ze zwiększonym napięciem mięśni szkieletowych, zaburzenia ze strony układu autonomicznego oraz zaburzenia świadomości – możliwy podczas stosowania każdego neuroleptyku. Ponadto miejscowe podrażnienie po zastosowaniu tabletek policzkowych. Opisywano także owrzodzenie i bolesność wargi oraz języka; erozyjne zapalenie warg ustępowało po odstawieniu i nawracało po ponownym podaniu. Nadciśnienie tętnicze zgłaszano u nielicznych pacjentów otrzymujących prochlorperazynę dożylnie w profilaktyce nudności i wymiotów wywołanych cisplatyną.

Brak wystarczających danych potwierdzających bezpieczeństwo stosowania w ciąży. W badaniach na zwierzętach obserwowano szkodliwy wpływ na ciążę. Stosowanie w ciąży tylko wtedy, gdy jest lekiem niezbędnym. Neuroleptyki mogą niekiedy wydłużać okres porodu – w takich sytuacjach podawanie należy wstrzymać do rozszerzenia szyjki macicy do 3–4 cm. Możliwe działania niepożądane u noworodka: letarg, paradoksalna nadpobudliwość, drżenia oraz niski wynik w skali Apgar. Laktacja: przeciwwskazany – fenotiazyny przenikają do mleka, dlatego na czas leczenia karmienie piersią należy przerwać.

Senność może pojawić się w pierwszych dniach leczenia, dlatego w tym okresie odradza się prowadzenie pojazdów i obsługę maszyn.

Farmakokinetyka wykazuje dużą zmienność międzyosobniczą; brak cech kinetyki zależnej od dawki, a średni końcowy okres półtrwania wynosi ok. 6,8–6,9 h po podaniu dożylnym. Pozorna objętość dystrybucji jest bardzo duża, a wartości klirensu osoczowego przewyższają przepływ osoczowy przez wątrobę, co sugeruje, że wątroba może nie być jedynym miejscem metabolizmu. Biodostępność po podaniu doustnym jest niska; po dawkach doustnych mierzalne stężenia wykrywano tylko u części badanych, czas do stężenia szczytowego wynosił 1,5–5 h, a biodostępność oszacowano na 0–16%. Niska biodostępność wynika z nasilonego metabolizmu pierwszego przejścia, czego można oczekiwać przy dużym klirensie osoczowym. Droga podania a biodostępność: biodostępność po podaniu podpoliczkowym jest większa niż po podaniu doustnym – dawki 3 mg dwa razy na dobę podpoliczkowo i 5 mg trzy razy na dobę doustnie dawały podobne stężenia w stanie stacjonarnym. Wiek podeszły: u pacjentów w podeszłym wieku metabolizm i wydalanie fenotiazyn ulegają spowolnieniu.