Temoporfina

Pochodna porfiryny; substancja fotouczulająca stosowana w terapii fotodynamicznej. Aktywność farmakologiczna inicjowana fotoaktywacją zimnym światłem o długości fali 652 nm; efekt leczniczy wynika z powstawania wysoce reaktywnych form tlenu w procesie zależnym od wewnątrzkomórkowego oddziaływania temoporfinu ze światłem i tlenem. Mechanizm klasy fotouczulaczy: selektywne zatrzymywanie w komórkach nowotworowych, a po ekspozycji na światło o odpowiedniej długości fali wytwarzanie toksycznych rodników tlenowych niszczących błony komórkowe i zabijających komórki guza. Możliwe również uszkodzenie naczyń oraz reakcja immunologiczna; do wrażliwości na terapię fotodynamiczną konieczne jest odpowiednie zaopatrzenie komórek w tlen, a ze względu na ograniczoną penetrację światła najlepiej odpowiadają wczesne lub powierzchowne zmiany złośliwe.

Paliatywne leczenie zaawansowanego raka płaskonabłonkowego głowy i szyi u pacjentów, u których zawiodły wcześniej stosowane metody leczenia i u których nie można zastosować radioterapii, leczenia chirurgicznego ani ogólnoustrojowej chemioterapii.

Dawka: 0,15 mg/kg masy ciała. Stosowanie u dzieci i młodzieży nie jest wskazane. Droga podania: dożylnie, przez założoną na stałe kaniulę do dużej żyły kończyny w odcinku proksymalnym, najlepiej do żyły w rejonie zgięcia łokciowego. Powolne wstrzyknięcie dożylne trwające nie krócej niż 6 minut. Przed wstrzyknięciem sprawdza się drożność kaniuli, a podczas wstrzykiwania zachowuje środki ostrożności, aby uniknąć wydostania się roztworu poza żyłę. Terapia fotodynamiczna – naświetlanie: po 96 godzinach od podania miejsce leczone naświetla się światłem o długości fali 652 nm z atestowanego źródła laserowego. Światło dostarczane do całej powierzchni guza przez atestowane, mikrosoczewkowe włókno optyczne; jeżeli to możliwe, naświetlany obszar poszerza się o 0,5 cm poza granice guza. Naświetlanie prowadzi się nie krócej niż 90 i nie dłużej niż 110 godz. po wstrzyknięciu. Dawka światła: jednorazowa dawka światła 20 J/cm2 dostarczana do powierzchni guza z mocą 100 mW/cm2 wymaga czasu naświetlania około 200 s; każde pole naświetlane tylko jeden raz w jednym cyklu leczenia. W tym samym cyklu można naświetlać liczne, niezachodzące na siebie pola. Żaden obszar tkanek nie może być naświetlony dawką większą niż wyznaczona dawka lecznicza; tkanki otaczające muszą być całkowicie chronione przed fotoaktywacją światłem rozproszonym lub odbitym. Powtórzenie cyklu: drugi cykl można przeprowadzić u pacjentów, u których pożądane jest uzyskanie większej martwicy guza i dodatkowe usunięcie tkanki nowotworowej. Najkrótszy zalecany okres przerwy między kursami wynosi 4 tygodnie.

Bezwzględne przeciwwskazania: - porfiria oraz inne choroby nasilające się pod wpływem światła - nadwrażliwość na porfiryny - guzy naciekające duże naczynia krwionośne lub położone tak, że naświetlany obszar bezpośrednio sąsiaduje z dużymi naczyniami - planowany zabieg chirurgiczny w ciągu najbliższych 30 dni - współistniejące choroby oczu mogące wymagać badania lampą szczelinową w ciągu najbliższych 30 dni - jednoczesna terapia lekiem zwiększającym wrażliwość na światło Ostrożnie: - przemijająca nadwrażliwość na światło u wszystkich leczonych, z koniecznością unikania ekspozycji skóry i oczu na bezpośrednie słońce oraz jaskrawe światło w pomieszczeniach przez pierwsze 15 dni po wstrzyknięciu - reakcje fotonadwrażliwości wywoływane światłem widzialnym, przed którym filtry przeciw promieniowaniu UV nie chronią - konieczność unikania długotrwałej ekspozycji na słońce ramienia, w które wykonano wstrzyknięcie, przez 6 miesięcy po leczeniu - miejscowa toksyczność w wyniku fotoaktywacji, prowadząca do uszkodzenia tkanki, ostrego stanu zapalnego, obrzęku, bólu i martwicy - ryzyko uszkodzenia sąsiednich tkanek z powstaniem przetok, perforacji, pęknięcia naczyń, zakażeń i posocznicy - ryzyko wynaczynienia leku w miejscu wstrzyknięcia, wymagające ochrony tego miejsca przed światłem przez co najmniej 3 miesiące - nieplanowane lub pilne zabiegi chirurgiczne w ciągu 30 dni od podania jedynie w razie bezwzględnej konieczności, gdy korzyść przeważa ryzyko - konieczność ochrony przed bezpośrednim światłem lamp chirurgicznych podczas zabiegu, z zaleceniem lamp czołowych - ryzyko miejscowych oparzeń skóry od pulsoksymetrów emitujących światło o długości fali zbliżonej do fotoaktywującej, z koniecznością zmiany ich położenia co 10–15 min - naświetlanie dróg oddechowych grożące miejscowym stanem zapalnym i obrzękiem, z ryzykiem duszności lub niedrożności wymagającej intubacji bądź tracheotomii - zawartość etanolu szkodliwa dla osób z chorobą alkoholową - ostrożność u kobiet w ciąży i karmiących, u dzieci oraz u pacjentów z chorobą wątroby lub padaczką ze względu na zawartość alkoholu

Jednoczesne stosowanie innych substancji uwrażliwiających skórę na światło może zaostrzać nadwrażliwość skóry na światło. Zjawisko takie opisano przy miejscowym stosowaniu 5-fluorouracylu. Innych interakcji nie obserwowano. Badania in vitro na ludzkich tkankach wątrobowych nie wykazały możliwości interakcji wynikających z hamowania aktywności enzymów cytochromu P-450 przez temoporfin.

U wszystkich pacjentów otrzymujących temoporfin występuje przemijająca nadwrażliwość na światło. Do najczęściej obserwowanych należą zaburzenia żołądka i jelit, skórne reakcje niepożądane oraz zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania. Charakter reakcji miejscowych: większość działań toksycznych związanych z terapią fotodynamiczną stanowią reakcje miejscowe obserwowane w okolicy naświetlanej, a niekiedy w obrębie tkanek sąsiadujących. Miejscowe reakcje niepożądane są typowe dla ostrej odpowiedzi zapalnej tkanek indukowanej fotoaktywacją i często obejmują obrzęk oraz ból, po których następuje martwica. Ból w miejscu podania jest przejściowy i może zostać zmniejszony poprzez spowolnienie szybkości podawania. Zakażenia: często – zakażenia miejscowe w miejscu fotoaktywacji, np. zapalenie gardła, zapalenie jamy ustnej; częstość nieznana – posocznica. Krew i układ chłonny: często – niedokrwistość. Układ nerwowy: często – zawroty głowy, uczucie pieczenia. Zaburzenia naczyniowe: bardzo często – krwotok; częstość nieznana – pęknięcie naczyń krwionośnych. Układ oddechowy: częstość nieznana – niedrożność dróg oddechowych. Żołądek i jelita: bardzo często – zaparcia, martwicze zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, dysfagia; często – wymioty, nudności, owrzodzenie ust. Skóra i tkanka podskórna: często – pęcherze, rumień, nadmierna pigmentacja skóry, reakcje nadwrażliwości na światło, martwica skóry. Układ mięśniowo-szkieletowy: często – szczękościsk; częstość nieznana – przetoka. Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania: bardzo często – ból w miejscu fotoaktywacji, np. ból twarzy, ból głowy, ból w miejscu wstrzyknięcia, oraz obrzęk w miejscu fotoaktywacji, np. obrzęk twarzy, obrzęk języka; często – gorączka, reakcje w miejscu podania, obrzęk. Urazy i powikłania po zabiegach: bardzo często – blizna w miejscu fotoaktywacji; często – oparzenia termiczne, oparzenia słoneczne.

Brak danych o stosowaniu w ciąży u ludzi; w badaniach na zwierzętach wykazano szkodliwy wpływ na reprodukcję. Nie stosować w ciąży, chyba że stan kliniczny kobiety bezwzględnie tego wymaga. U kobiet w wieku rozrodczym konieczna skuteczna antykoncepcja w trakcie leczenia i przez 3 miesiące po jego zakończeniu. Laktacja: przeciwwskazany – nie wiadomo, czy temoporfin lub jego metabolity przenikają do mleka kobiecego, a zagrożenia dla noworodka/dziecka nie można wykluczyć. Karmienie piersią przeciwwskazane przez co najmniej miesiąc po wstrzyknięciu. Płodność: wpływu na płodność u ludzi nie badano.

Sama temoporfina, ze względu na profil farmakodynamiczny, uznawana jest za substancję prawdopodobnie niewpływającą niekorzystnie na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn. Istotnym ograniczeniem jest jednak nadwrażliwość na światło: przez pierwszych 15 dni po wstrzyknięciu nie zaleca się prowadzenia pojazdów ani obsługi maszyn, chyba że odbywa się to w warunkach osłabionego oświetlenia zgodnych z zalecanymi środkami ostrożności. Powrót do prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn w warunkach normalnego lub dziennego oświetlenia możliwy dopiero po ustąpieniu nadwrażliwości na światło. Dodatkowo zawartość alkoholu może ograniczać zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn.

Cząsteczka o małym klirensie; okres półtrwania w końcowej fazie eliminacji w osoczu ok. 65 h. Stężenie maksymalne w osoczu po 2–4 h od zakończenia wstrzyknięcia, następnie spadek dwuwykładniczy. Duża objętość dystrybucji, odpowiadająca średniej między całkowitą a pozakomórkową objętością wody w organizmie. Nie gromadzi się w tkankach. Wiązanie z białkami osocza 85–87%; wiąże się z lipoproteinami osocza oraz białkami o dużej gęstości, takimi jak albuminy. Eliminacja: dane u ludzi ograniczone; w badaniach na zwierzętach eliminowany przez wątrobę do żółci i wydalany z kałem. Do żółci wydalane dwa główne metabolity – związki o charakterze sprzężonym, niepodlegające krążeniu jelitowo-wątrobowemu. Nie stwierdzono metabolitów w krążeniu ogólnym. Fotowrażliwość zależna od PK: po ok. 15 dniach od zakończenia wlewu stężenie w osoczu zmniejsza się do poziomu umożliwiającego stopniowy powrót do normalnych warunków oświetlenia zewnętrznego.