Dehydroepiandrosteron

Steroid anaboliczny, pochodna androstanu. DHEA jest hormonem steroidowym, wytwarzanym w dużych ilościach w warstwie siatkowatej nadnerczy. Biosynteza: substratem do biosyntezy DHEA w ustroju jest cholesterol; w pierwszym etapie cholesterol ulega konwersji w pregnenolon, następnie dochodzi do hydroksylacji w położeniu C17 - powstaje 17 OH-pregnenolon, który pod wpływem enzymu liazy C17 - C20 przekształca się w DHEA. Charakter działania: słaby androgen oraz prekursor innych hormonów płciowych; prohormon. W organizmie kobiety DHEA ulega konwersji enzymatycznej – poprzez androstendion i testosteron – do estrogenów: estronu i estradiolu, a u mężczyzny szlak przemian DHEA wiedzie do syntezy silnie działających androgenów, między innymi testosteronu. W organizmie służy głównie jako zapas nieaktywnego prohormonu, który ulega konwersji do czynnych hormonów płciowych; stopień tej konwersji zależy od wieku, płci, cech osobniczych i jest dostosowany do aktualnego zapotrzebowania organizmu. Rola narządowa: u mężczyzn głównym narządem syntezy hormonów płciowych są jądra, wytwarzające testosteron, natomiast wytwarzany w nadnerczach DHEA jest alternatywnym, dodatkowym źródłem androgenów. U kobiet nadnerczowy DHEA jest najważniejszym androgenem ustroju po wygaśnięciu czynności jajników (menopauza); jest praktycznie jedynym substratem do syntezy estrogenów w tkankach docelowych. Podstawa terapeutyczna: nasilający się z wiekiem niedobór endogennego DHEA może być przyczyną niekorzystnych zmian i procesów związanych ze starzeniem się organizmu; prawdopodobnie niedobór DHEA jest nie tylko objawem procesu starzenia się, ale może również nasilać ten proces, w związku z czym suplementacja egzogennego hormonu powinna spowolnić procesy powodujące starzenie się. Ponadto DHEA wywiera nieswoiste, korzystne działanie, spowalniając rozwój niektórych chorób i zmniejszając nasilenie związanych z nimi objawów, m.in. na psychikę, zdolność do życia płciowego, czynność układu immunologicznego i układ kostno-mięśniowy. Autoregulacja: w przeciwieństwie do innych steroidów nadnerczy synteza DHEA nie podlega autoregulacji w mechanizmie ujemnego sprzężenia zwrotnego – nie istnieje więc ryzyko, że w trakcie terapii zahamowane zostanie wytwarzanie naturalnego hormonu lub wystąpi zanik kory nadnerczy.

Uzupełnianie niedoborów dehydroepiandrosteronu (DHEA) u kobiet i mężczyzn z potwierdzonym laboratoryjnie niedoborem DHEA.

Droga podania: doustnie. Dawkę dostosowuje się indywidualnie do płci, wieku, stężenia DHEA w osoczu oraz skuteczności leczenia u konkretnego pacjenta; endogenne stężenie DHEA jest niższe u kobiet niż u mężczyzn, a kobiety są bardziej narażone na androgenne działania niepożądane; u obu płci niedobory DHEA nasilają się z wiekiem. Dorośli. Kobiety: dawka początkowa jednorazowo 5 mg/dobę, dawka maksymalna 25 mg; mężczyźni: dawka początkowa jednorazowo 10 mg/dobę, dawka maksymalna 50 mg; dawkę początkową zwiększa się stopniowo o 5–10 mg co 2 tygodnie do uzyskania pożądanego efektu terapeutycznego. Zaleca się stosowanie najmniejszej skutecznej dawki. Efekt nie jest natychmiastowy – pojawia się po kilku tygodniach stosowania; przeznaczony do długotrwałego stosowania. Przy długotrwałym stosowaniu dawek większych niż 25 mg u kobiet i 50 mg u mężczyzn (dla obu płci wyłącznie w porozumieniu z lekarzem) należy regularnie oznaczać stężenie DHEA w osoczu i we właściwym czasie wykonywać odpowiednie badania lekarskie. Pacjenci w podeszłym wieku. Występuje nasilony niedobór DHEA, dlatego w tej grupie dawkę należy odpowiednio zwiększyć. Dzieci i młodzież. U zdrowych dzieci i młodzieży niedobór DHEA nie występuje, dlatego nie należy stosować w tej grupie wiekowej. Zaburzenia czynności nerek. Ze względu na brak danych klinicznych nie stosować u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek. Zaburzenia czynności wątroby. DHEA jest metabolizowany w wątrobie i wydalany z żółcią, dlatego nie stosować u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby. Sposób podania. Raz na dobę, rano, zgodnie z naturalnym rytmem wydzielania DHEA; przyjmowany z posiłkiem w celu ułatwienia wchłaniania.

Bezwzględne przeciwwskazania: - rak sutka u kobiet, rak jajnika oraz inne nowotwory estrogenozależne - łagodny rozrost i rak gruczołu krokowego oraz rak sutka u mężczyzn - ciężka niewydolność wątroby - ciężka niewydolność nerek - ciąża i okres karmienia piersią - wiek poniżej 40 lat - prawidłowe stężenie DHEA - jednoczesna hormonalna terapia zastępcza u kobiet - rzadka dziedziczna nietolerancja galaktozy, brak laktazy lub zespół złego wchłaniania glukozy-galaktozy - stosowanie u sportowców z uwagi na przynależność do niedozwolonych środków anaboliczno-androgennych Ostrożnie: - konieczność wykluczenia nowotworów hormonozależnych, łagodnego rozrostu gruczołu krokowego i innych zaburzeń przed rozpoczęciem i podczas długotrwałego stosowania - jednoczesne stosowanie z produktami zawierającymi androgeny - leczenie dolegliwości andropauzy i menopauzy wymaga wnikliwej oceny korzyści i ryzyka - wystąpienie trądziku lub przetłuszczania skóry wymaga odstawienia na 2–3 tygodnie i wznowienia w mniejszej dawce, a przy nawrocie zaprzestania

Może nasilać działanie środków przeciwzakrzepowych pochodnych kumaryny. Skojarzenie z lekami stosowanymi w HTZ: jednoczesne stosowanie z lekami stosowanymi w HTZ może powodować zwiększone wydzielanie estrogenów. Z pochodnymi testosteronu – stosowanie u pacjentów leczonych pochodnymi testosteronu może prowadzić do nasilenia działań androgennych. Leki przeciwdrgawkowe i psycholeptyczne: osłabienie działania leków przeciwdrgawkowych (np. karbamazepiny, kwasu walproinowego) oraz psycholeptycznych (pochodnych fenotiazyny, diazepiny i oksazepiny). Leki przeciwpsychotyczne: osłabienie działania leków przeciwpsychotycznych (np. chloropromazyny, soli litu), z możliwością nawrotu zaburzeń psychicznych. Wpływ na stężenie endogennego DHEA: antagoniści wapnia (np. nitrendypina, diltiazem) oraz doustne leki hipoglikemizujące (np. metformina) zwiększają stężenie endogennego DHEA w surowicy. Glikokortykosteroidy silnie hamują wytwarzanie DHEA w nadnerczach, obniżając jego stężenie we krwi. Insulina – zarówno endogenna, jak i egzogenna – zwiększa klirens metaboliczny DHEA i obniża stężenie hormonu we krwi.

Ogólnie dobrze tolerowany; działania niepożądane pojawiają się rzadko, są zależne od dawki i przemijają po odstawieniu. Wynikają głównie z androgennego działania hormonu, a ich prawdopodobieństwo jest nieco większe u kobiet niż u mężczyzn. Metaboliczne – rzadko: niekorzystne zmiany składu lipidów krwi (m.in. spadek HDL), zwiększenie apetytu, retencja wody i soli, hiperkalcemia. Psychiczne – bardzo rzadko: zaburzenia psychiczne o charakterze objawów manii. Układ nerwowy – rzadko: ból głowy, niepokój, wahania nastroju; bardzo rzadko: bezsenność. Serce – bardzo rzadko: niezagrażające życiu zaburzenia rytmu serca, ustępujące po odstawieniu i zastosowaniu leku beta-adrenolitycznego. Układ oddechowy – rzadko: obniżenie tonu głosu. Przewód pokarmowy – rzadko: nudności, wymioty. Wątroba – bardzo rzadko: powiększenie wątroby, zapalenie wątroby. Skóra – rzadko: nasilona potliwość, łojotokowe zmiany skóry twarzy, świąd skóry głowy, trądzik twarzy lub łagodne trądzikowate zapalenie skóry, umiarkowany hirsutyzm (głównie u kobiet), łysienie kątowe typu męskiego. Układ rozrodczy i piersi – rzadko: ginekomastia i tkliwość sutków u mężczyzn, zaburzenia miesiączkowania. Nie stwierdzono wpływu na wyniki badań laboratoryjnych moczu i krwi ani zaburzeń czynności nerek lub wątroby w trakcie stosowania.

Ciąża: przeciwwskazany. Wpływ egzogennego DHEA na płód człowieka nie został dokładnie zbadany; w doświadczeniach na ciężarnych samicach myszy i szczura DHEA w dużych dawkach może hamować prawidłowy przebieg ciąży oraz wywierać androgenny wpływ na potomstwo płci żeńskiej (maskulinizacja płodów żeńskich). Stwarza możliwość zaburzeń gospodarki hormonalnej matki i płodu. W razie stwierdzenia ciąży wskazane natychmiastowe odstawienie i kontakt z lekarzem. Laktacja: przeciwwskazany. DHEA może hamować fizjologiczną laktację. Nie ustalono, czy hormon przenika do mleka kobiecego.

Brak danych dotyczących wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn.

Wchłanianie: po podaniu doustnym DHEA dobrze wchłania się z przewodu pokarmowego. Jako substancja lipofilowa, nierozpuszczalna w wodzie, wchłania się lepiej w obecności pokarmu bogatego w tłuszcze. Maksymalne stężenie DHEA oraz jego głównego metabolitu siarczanu DHEA występuje we krwi po ok. 2-5 godzinach od podania. Dystrybucja: wolny DHEA słabo wiąże się z albuminami krwi (ok. 10-20%), a większa część występuje w postaci wolnej, ulegającej szybkim przemianom metabolicznym. Postać sprzężona DHEA-S wiąże się z albuminami silnie i ma znacznie dłuższy okres półtrwania. Objętość dystrybucji DHEA-S wynosi ok. 9 l. Metabolizm: w początkowej fazie DHEA ulega szybkiemu sprzęganiu z kwasem siarkowym w wątrobie, pod wpływem enzymów z rodziny sulfotransferaz. Powstały siarczan dehydroepiandrosteronu (DHEA-S) jest najważniejszym metabolitem pośrednim. Z krwią DHEA-S dociera do tkanek docelowych (m.in. piersi, gruczołu krokowego, narządów rodnych, kości, mięśni szkieletowych), gdzie ulega desulfatacji do wolnego DHEA, który następnie przekształca się w androstendion i dalej w testosteron. U kobiet z androstendionu i testosteronu powstają odpowiednio estron i estradiol. Powstałe hormony płciowe ulegają dalszym przemianom biochemicznym i są usuwane jako metabolity sprzężone z kwasem glukuronowym. Eliminacja: wydalanie następuje z moczem i z kałem, w postaci nieaktywnych metabolitów. Drogą nerkową usuwane jest ok. 50-70% wchłoniętej dawki, pozostała część wydala się z żółcią do jelit i zostaje usunięta z kałem. Okres półtrwania i klirens: wolny, niesprzężony DHEA słabo wiąże się z białkami i jest szybko usuwany (klirens ok. 2 000 l/24h), a jego okres półtrwania wynosi zaledwie 15-40 minut. Postać sprzężona DHEA-S wiąże się silnie z albuminami i ma znacznie dłuższy okres półtrwania (ok. 12 h), a jej klirens wynosi ok. 13 l/24h. Ani DHEA, ani jego siarczan nie ulegają kumulacji w ustroju; przy przewlekłym stosowaniu ustala się stacjonarne stężenie hormonu we krwi.