Glukagon

Hormon polipeptydowy trzustki, hormon glikogenolityczny (grupa H04AA01). Endogenny hormon polipeptydowy wytwarzany przez komórki alfa wysp trzustkowych Langerhansa; działa hiperglikemizująco, mobilizując glukozę przez aktywację wątrobowej glikogenolizy. Zwiększa stężenie glukozy we krwi przez pobudzenie receptorów glukagonu w wątrobie, co prowadzi do rozkładu glikogenu i uwolnienia glukozy z wątroby. Przeciwhipoglikemiczne działanie wymaga obecności zapasów glikogenu w wątrobie. W mniejszym stopniu pobudza wydzielanie insuliny trzustkowej. Wykazuje dodatnie działanie inotropowe na serce; nie jest jednak zwykorzystywany w niewydolności serca, natomiast – dzięki zdolności do omijania zablokowanych receptorów beta – bywa stosowany w przedawkowaniu beta-adrenolityków. Efekty chronotropowe i inotropowe wynikają ze zdolności zwiększania stężenia cyklicznego AMP niezależnie od reakcji na katecholaminy. Zmniejsza także napięcie i czynność motoryczną mięśni gładkich przewodu pokarmowego.

Ciężka hipoglikemia u dzieci i dorosłych z cukrzycą leczonych insuliną. Ciężka hipoglikemia u dorosłych, młodzieży i dzieci od 1. roku życia z cukrzycą (donosowo); w postaci do wstrzykiwań – od 2. roku życia. Diagnostycznie: hamowanie czynności motorycznej przewodu pokarmowego u dorosłych podczas badań diagnostycznych.

Ciężka hipoglikemia – podanie donosowe: dorośli, młodzież i dzieci ≥1. roku życia – 3 mg do jednego nozdrza. Wchłania się biernie przez błonę śluzową nosa; głęboki wdech po przyjęciu dawki nie jest konieczny. Ciężka hipoglikemia – podanie parenteralne: dorośli i młodzież ≥6 lat – 1 mg podskórnie; u dorosłych 1 mg podskórnie lub domięśniowo. Wstrzyknięcie w dolną część brzucha, zewnętrzną część uda lub zewnętrzną górną część ramienia. Odpowiedź i postępowanie po opanowaniu napadu: prawidłowo reakcja powinna wystąpić w ciągu 10 minut; brak reakcji w ciągu 10 minut – podać dożylnie glukozę. Po uzyskaniu odpowiedzi podać doustnie węglowodany w celu odnowienia glikogenu wątrobowego i zapobiegania nawrotowi hipoglikemii. Wskazania diagnostyczne (hamowanie motoryki przewodu pokarmowego) – dorośli: w celu relaksacji żołądka, bańki dwunastnicy, dwunastnicy i jelita cienkiego 0,2–0,5 mg dożylnie lub 1 mg domięśniowo; w celu relaksacji okrężnicy 0,5–0,75 mg dożylnie lub 1–2 mg domięśniowo. Po dożylnym podaniu 0,2–0,5 mg początek działania w ciągu 1 minuty, utrzymuje się 5–20 minut; po domięśniowym podaniu 1–2 mg początek po 5–15 minutach, działanie utrzymuje się ok. 10–40 minut. Po zakończeniu procedury diagnostycznej podać doustnie węglowodany, jeżeli jest to zgodne z zastosowaną procedurą. Szczególne grupy pacjentów: u osób w podeszłym wieku dostosowanie dawki nie jest konieczne; u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek dostosowanie dawki nie jest wymagane; u pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby dostosowanie dawki nie jest wymagane.

Bezwzględne przeciwwskazania: - guz chromochłonny Ostrożnie: - wyspiak trzustki, ponieważ glukagon może wtórnie pobudzić nadmierne wydzielanie insuliny i wywołać hipoglikemię - insulinoma, gdyż glukagon działa antagonistycznie do insuliny - guz glukagonowy - choroby serca przy podaniu diagnostycznym, gdyż glukagon może zwiększać zapotrzebowanie mięśnia sercowego na tlen, podwyższać ciśnienie tętnicze i przyspieszać tętno - cukrzyca przy stosowaniu diagnostycznym z uwagi na możliwość krótkotrwałej hiperglikemii - stany wyczerpania rezerw glikogenu wątrobowego: wygłodzenie, niewydolność nadnerczy, przewlekłe nadużywanie alkoholu, przewlekła hipoglikemia, gdyż glukagon jest wówczas mało skuteczny lub nieskuteczny - skłonność do reakcji alergicznych, w tym uogólnionej wysypki oraz wstrząsu anafilaktycznego z trudnościami w oddychaniu i niedociśnieniem

Insulina wykazuje działanie antagonistyczne wobec glukagonu. Przy jednoczesnym stosowaniu z indometacyną glukagon może utracić zdolność zwiększania stężenia glukozy we krwi, a nawet paradoksalnie wywołać hipoglikemię. Może nasilać przeciwkrzepliwe działanie warfaryny. U osób przyjmujących leki beta-adrenolityczne można spodziewać się przyspieszenia tętna i większego wzrostu ciśnienia tętniczego, co ze względu na krótki okres półtrwania glukagonu ma charakter przemijający. Mechanizm tego działania wiąże się z tym, że glukagon powoduje uwolnienie katecholamin z nadnerczy, a jednoczesne stosowanie beta-adrenolityków może skutkować niezrównoważonym pobudzeniem receptorów alfa-adrenergicznych, prowadzącym do większego wzrostu ciśnienia tętniczego. U pacjentów z chorobą niedokrwienną serca wzrost ciśnienia tętniczego i przyspieszenie tętna mogą wymagać leczenia.

Dopuszczalny w ciąży. Glukagon nie przenika przez łożysko u człowieka. Stosowanie w ciąży u kobiet z cukrzycą nie wykazało szkodliwego wpływu na przebieg ciąży oraz zdrowie płodu i noworodka. Dopuszczalny w okresie karmienia piersią. Bardzo szybko usuwany z krwiobiegu, głównie przez wątrobę (t½ = 3–6 min), więc ilość przenikająca do mleka po leczeniu ciężkiej hipoglikemii jest wyjątkowo mała. Rozkładany w przewodzie pokarmowym i niewchłaniany w postaci niezmienionej – bez wpływu na procesy metaboliczne u dziecka. Płodność: w badaniach na szczurach nie stwierdzono zaburzeń płodności.

Nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn. Po wystąpieniu ciężkiej hipoglikemii zdolność koncentracji i szybkiej reakcji może być upośledzona. Ryzyko dotyczy również hipoglikemii utrzymującej się przez krótki czas po zastosowaniu leczenia – mogą wystąpić zaburzenia zdolności koncentracji i reakcji. Może to stwarzać ryzyko w sytuacjach, w których zdolności te mają szczególne znaczenie, np. podczas prowadzenia pojazdów lub obsługiwania maszyn. Do czasu ustabilizowania się stanu nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn. Po zakończeniu procedury diagnostycznej odnotowano rzadkie przypadki hipoglikemii; z tego powodu do momentu spożycia posiłku węglowodanowego należy unikać prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn.

Rozkładany w osoczu krwi oraz w narządach, do których jest dystrybuowany; wątroba i nerki są głównymi narządami odpowiedzialnymi za klirens, przy czym każdy z nich przyczynia się w około 30% do całkowitego klirensu metabolicznego. Okres półtrwania we krwi jest krótki i wynosi około 3–6 minut. Klirens u ludzi wynosi około 10 ml/kg/min. Po podaniu podskórnym (dorośli z cukrzycą typu 1): dawka 1 mg daje średnie Cmax glukagonu wynoszące 2481,3 pg/ml przy tmax wynoszącym 50 minut i AUC0–240 min wynoszącym 3454,6 pg·h/ml. Średni okres półtrwania po podaniu podskórnym około 31,9 (±9,13) minuty. Pozorna objętość dystrybucji w zakresie 137–2425 l. Po podaniu donosowym: średnie maksymalne stężenie w osoczu wystąpiło po upływie 15 minut i wynosiło 6130 pg/ml; średni okres półtrwania około 38 minut; pozorna objętość dystrybucji około 885 l. Dzieci i młodzież (podanie podskórne, cukrzyca typu 1): w wieku od 2 do poniżej 6 lat po 0,5 mg – średnie Cmax 2300 pg/ml, tmax 41 minut; w wieku od 6 do poniżej 12 lat po 0,5 mg – Cmax 1600 pg/ml, tmax 34 minuty; w wieku od 12 do poniżej 18 lat po 1 mg – Cmax 1900 pg/ml, tmax 51 minut. Zaburzenia czynności nerek: nie przeprowadzano oficjalnych badań dotyczących oceny zaburzeń czynności nerek. Zaburzenia czynności wątroby: nie przeprowadzano oficjalnych badań dotyczących oceny zaburzeń czynności wątroby.