Neomycyna

Antybiotyk aminoglikozydowy, działający bakteriobójczo na gronkowce i liczne bakterie Gram-ujemne, w tym Escherichia coli, Haemophilus influenzae, Klebsiella, Proteus, Salmonella i Shigella oraz na prątki kwasooporne, w tym oporne na streptomycynę szczepy Mycobacterium tuberculosis. Nie działa na Pseudomonas aeruginosa i Streptococcus spp. oraz na grzyby, drożdżaki i wirusy. Klasa ta nie wykazuje aktywności wobec bakterii beztlenowych; wnikanie do komórki bakteryjnej zachodzi głównie dzięki transportowi aktywnemu, wymagającemu obecności tlenu, dlatego bakterie beztlenowe i warunkowo beztlenowe w warunkach beztlenowych są oporne. Mechanizm: hamowanie syntezy białek wskutek nieodwracalnego wiązania z podjednostką 30S rybosomu oraz uszkodzenie błony cytoplazmatycznej. Zaburzenie translacji mRNA obejmuje hamowanie tworzenia kompleksów inicjacyjnych między mRNA a podjednostką 30S, wbudowywanie niewłaściwych aminokwasów przy tworzeniu białek oraz blokowanie dalszej translacji, co prowadzi do powstawania białek o niewłaściwej sekwencji aminokwasowej. W wysokich stężeniach aminoglikozydy dodatkowo uszkadzają ścianę komórkową. Skuteczność zależna od środowiska: aktywność przeciwbakteryjna zależy od pH – w niskim pH spada, a zmiana odczynu z pH 5,5 na pH 8,5 zwiększa aktywność bójczą 64-krotnie. Obecność ropy lub obfitych wysięków białkowych obniża aktywność przeciwbakteryjną. MIC dla szczepów wrażliwych wynosi 4–8 µg/ml, a drobnoustroje o MIC powyżej 64 µg/ml uznaje się za oporne. Oporność: zidentyfikowano cztery mechanizmy – zmiany w rybosomach, zmniejszenie przepuszczalności błony komórkowej, dezaktywację enzymatyczną i substytucję cząsteczek docelowych; częstym mechanizmem jest wytwarzanie enzymów modyfikujących aminoglikozydy. Wywołuje oporność, w tym oporność krzyżową; szczepy oporne na metycylinę są zazwyczaj oporne na neomycynę. Chemia: termin obejmuje szereg substancji o podobnej budowie, wytwarzanych przez Streptomyces fradiae; antybiotyk składa się z trzech komponentów A, B i C, przy czym komponent B stanowi ponad 90% mieszaniny.

Zastosowanie miejscowe w dermatologii: ropne choroby skóry, zwłaszcza wywołane przez gronkowce (czyraczność, liszajec gronkowcowy), ropne powikłania alergicznych chorób skóry, zakażone niewielkie oparzenia i odmrożenia. Zastosowanie okulistyczne: ostre i przewlekłe zapalenie spojówek, owrzodzenie rogówki, zapalenie brzegów powiek.

Podanie miejscowe na skórę: zmienione chorobowo miejsca pokrywać cienką warstwą maści 2–4 razy na dobę; wielkość dawki zależna od rozległości i umiejscowienia zmiany; nie stosować dłużej niż 7 dni. Nie stosować u dzieci poniżej 12 lat. Podanie do worka spojówkowego: niewielka ilość maści do worka spojówkowego lub na brzegi powiek 3–5 razy na dobę; nie dłużej niż 10 dni.

Bezwzględne przeciwwskazania: - wcześniejsze objawy uczuleniowe (świąd, wysypka, przekrwienie, obrzęk) po neomycynie lub innych aminoglikozydach - nadwrażliwość na aminoglikozydy - uszkodzenie słuchu - choroby narządu słuchu, zaburzenia słuchu lub równowagi w wywiadzie - ostra niewydolność nerek - ostra niewydolność wątroby - podeszły wiek - dzieci poniżej 12 lat - nanoszenie na duże powierzchnie uszkodzonej skóry, sączące zmiany oraz owrzodzenia żylakowe - okres ciąży i karmienia piersią - jednoczesne stosowanie leków ototoksycznych, nefrotoksycznych i neurotoksycznych - niedrożność jelit - wrzodziejące zapalenie jelit - przewlekłe zapalenie jelit - zaparcia - zespół upośledzonego wchłaniania Ostrożnie: - nadwrażliwość na antybiotyki aminoglikozydowe - długotrwałe stosowanie ze względu na selekcję opornych szczepów bakterii; ryzyko nadkażeń bakteryjnych i grzybiczych - możliwość spowolnienia gojenia się ran, w tym rogówki

Znaczenie kliniczne mają głównie przy wchłanianiu układowym – po podaniu doustnym lub miejscowym absorpcja może być wystarczająca do wystąpienia interakcji z lekami podawanymi ogólnoustrojowo. Interakcje po podaniu doustnym: upośledzenie wchłaniania innych leków – m.in. fenoksymetylopenicyliny, digoksyny i metotreksatu; możliwe osłabienie skuteczności doustnych środków antykoncepcyjnych. Działanie akarbozy może ulec nasileniu. Skojarzenia zwiększające toksyczność: jednoczesne lub następcze podanie doustne bądź miejscowe z innymi aminoglikozydami (np. paromomycyną) lub innymi lekami o potencjalnym działaniu nefrotoksycznym i (lub) neurotoksycznym – bacytracyną, cisplatyną, wankomycyną, amfoterycyną B, polimyksyną B, kolistyną, wariomycyną – jest przeciwwskazane ze względu na ryzyko sumowania się toksycznych działań niepożądanych. Przy stosowaniu miejscowym do oka: nie stosować równocześnie z innymi produktami podawanymi miejscowo do oka.

Nefrotoksyczność oraz ototoksyczność – szczególnie nasilone dla tej cząsteczki, neomycyna ma wyjątkowo silne właściwości nefrotoksyczne i ototoksyczne. Wchłanianie po podaniu innymi drogami (doustnie, wkraplanie do jam ciała lub otwartych ran, aplikacja miejscowa na uszkodzoną skórę) może być wystarczające, aby wywołać nieodwracalną częściową lub całkowitą głuchotę. Efekt zależny od dawki, nasilany przez niewydolność nerek; mogą wystąpić także działania nefrotoksyczne. Stosowanie miejscowe przy rozległym uszkodzeniu skóry lub przy perforacji błony bębenkowej może prowadzić do głuchoty. Objawy ze strony przewodu pokarmowego: podana doustnie w dużych dawkach wywołuje nudności, wymioty i biegunkę. Długotrwałe stosowanie doustne może powodować zespół złego wchłaniania z biegunką tłuszczową i biegunką, niekiedy bardzo ciężką. Zakażenia: nadkażenie, zwłaszcza przy długotrwałym leczeniu. Blokada nerwowo-mięśniowa: działanie blokujące płytkę nerwowo-mięśniową, podobne do innych aminoglikozydów, lecz silniejsze; po podaniu dootrzewnowym opisywano depresję i zatrzymanie oddechu, ze zgonami włącznie. Reakcje nadwrażliwości: podczas leczenia miejscowego wysypki, świąd, niekiedy gorączka polekowa lub nawet anafilaksja; objawy mogą być maskowane przez jednoczesne stosowanie kortykosteroidu. Możliwa nadwrażliwość krzyżowa z innymi aminoglikozydami. Zmiany skórne (postać miejscowa): podrażnienia skórne, zmiany alergiczne, zaczerwienienia, rumień, obrzęk, świąd, odczyny skórne, odczyny toksyczne oraz zmiany o charakterze wypryskowym. Skórne działania niepożądane występują przeciętnie u 9,4% chorych na owrzodzenie podudzi, 2% chorych na łuszczycę (z wykluczeniem łuszczycy krostkowej) oraz 1,5% chorych z kontaktowym zapaleniem skóry. Postać oczna: przemijające pieczenie w okolicy oka, łzawienie, przekrwienie spojówek oraz przemijające zaburzenia widzenia, ustępujące kilka minut po zastosowaniu. Neomycyna w postaci maści do oczu bardzo rzadko wywołuje działania niepożądane charakterystyczne dla antybiotyków aminoglikozydowych.

Ciąża: dane u ludzi wskazują, że siarczan neomycyny może powodować wady wrodzone – działanie neurotoksyczne i ototoksyczne przy stosowaniu w okresie ciąży oraz szkodliwy wpływ farmakologiczny na przebieg ciąży lub rozwój płodu/noworodka. Z tego względu stosowanie w okresie ciąży jest przeciwwskazane. U kobiet w wieku rozrodczym w trakcie leczenia konieczna jest skuteczna antykoncepcja. W badaniach na zwierzętach nie stwierdzono bezpośredniego ani pośredniego szkodliwego wpływu na reprodukcję oraz na rozwój pre- i postnatalny potomstwa. Przy stosowaniu miejscowym brak odpowiednich, kontrolowanych badań u ludzi – dopuszczalne tylko wtedy, gdy w opinii lekarza korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym zagrożeniem dla płodu. Laktacja: przeciwwskazany – neomycyna/jej metabolity przenikają do mleka kobiecego w ilości 0,6–0,8% zastosowanej dawki doustnej, z prawdopodobnym wpływem na organizm noworodków/dzieci karmionych piersią. Przy stosowaniu miejscowym nie wiadomo, czy neomycyna przenika do mleka kobiet karmiących piersią; stosowanie preparatów zawierających neomycynę w okresie karmienia piersią nie jest zalecane.

Brak wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Bezpośrednio po podaniu maści do oka może wystąpić chwilowe zaburzenie widzenia, ustępujące w ciągu kilku minut.

Wchłanianie: słabo wchłania się z przewodu pokarmowego; jako silny polarny kation ulega w znacznym stopniu zjonizowaniu w treści jelitowej i z tego powodu tylko w ograniczonym stopniu wchłania się z przewodu pokarmowego. Po podaniu doustnym ok. 97% dawki wydalane jest w postaci niezmienionej z kałem. Dawki 3 g doustnie dają maksymalne stężenia w osoczu do 4 µg/ml; podobne wchłanianie po wlewie doodbytniczym. Wchłanianie zwiększa się w stanach uszkadzających lub zapalnych błony śluzowej – w przypadku uszkodzenia błony śluzowej jelit, np. w wyniku zakażenia lub silnego stanu zapalnego, wchłanianie może wzrastać. Wchłanianie opisywano również z otrzewnej, dróg oddechowych, pęcherza moczowego, ran oraz skóry objętej stanem zapalnym. Stosowanie miejscowe: przy podaniu na skórę działa miejscowo; wieloletnie obserwacje kliniczne wskazują na brak działania ogólnoustrojowego, a po stosowaniu na skórę preparatów w wazelinie nie stwierdza się obecności neomycyny w osoczu ani w moczu. Po miejscowym podaniu do oka absorpcja do krążenia następuje tylko w przypadku uszkodzenia tkanek. Dystrybucja (po podaniu pozajelitowym): rozmieszczenie głównie w płynie zewnątrzkomórkowym z minimalnym przenikaniem do większości tkanek z wyjątkiem nerek; objętość dystrybucji poniżej 0,3 l/kg. Nie kumuluje się w perilimfie ucha wewnętrznego. Metabolizm: nie podlega wewnątrzustrojowym przemianom metabolicznym. Nie ulega rozkładowi w jelitach i jest wydalana w postaci niezmienionej z kałem. Eliminacja: około 70–80% wydalane z kałem, pozostała część z moczem. Po wchłonięciu jest szybko wydalana przez nerki w postaci czynnej. Biologiczny okres półtrwania wynosi 1–2 godz. W przypadku wchłonięcia do krwiobiegu wydalana jest z moczem w postaci niezmienionej. Czynność nerek i wątroby: nefro- i ototoksyczność zależne od dawki, nasilane przez upośledzenie czynności nerek. Zachowanie szczególnej ostrożności u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby, z zaburzeniami nerwowo-mięśniowymi oraz z upośledzeniem słuchu.