Węglan wapnia

Grupa: leki uzupełniające niedobory składników mineralnych; węglan wapnia (kod ATC A12AA04). Wapń jest pierwiastkiem niezbędnym dla funkcjonowania organizmu; w 99% zgromadzony w tkance kostnej jako element budulcowy szkieletu. Pozostała pula znajduje się w komórkach tkanek miękkich (0,9%) oraz we krwi krążącej i płynie pozakomórkowym (0,1%), wpływając na układ sercowo-naczyniowy, nerwowy i mięśniowy. Frakcja pozakomórkowa istotna dla utrzymania równowagi elektrolitowej i licznych mechanizmów regulacyjnych. Funkcje fizjologiczne: udział w krzepnięciu krwi, przewodzeniu impulsów nerwowych oraz prawidłowej pracy mięśni. Działanie przeciwalergiczne, przeciwwysiękowe i przeciwobrzękowe: antagonizm wobec histaminy, serotoniny i bradykininy, zmniejszający przepuszczalność naczyń krwionośnych. Homeostaza: fizjologiczne stężenie w surowicy 2,25–2,65 mM (4,5–5,3 mEq/l; 9,0–10,6 mg%); utrzymywane w wąskim zakresie przez hormonalną kontrolę wchłaniania jelitowego, wymiany z tkanką kostną i wydalania nerkowego. Około 50% stanowi wapń zjonizowany, swobodnie przenikający przez błony i wywierający bezpośrednie działanie biologiczne. Postać chemiczna: węglan wapnia to sól o najwyższej zawartości wapnia elementarnego – 40%. Mechanizm w niewydolności nerek: doustny węglan wapnia zmniejsza wchłanianie fosforanów z przewodu pokarmowego, zapobiegając osteodystrofii nerkowej; u chorych przewlekle dializowanych spowalnia demineralizację tkanki kostnej. Mechanizm w niedoborach kostnych: w stanach upośledzonego wchłaniania wapnia, np. w osteoporozie, zwiększona podaż zmniejsza utratę wapnia z układu kostnego i ryzyko złamań osteoporotycznych (głównie szyjki kości udowej). Wchłanianie: witamina D3 ułatwia wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego, stąd zalecane jednoczesne podawanie.

Stany zwiększonego zapotrzebowania na wapń: w przebiegu ciąży i podczas laktacji, a także w okresie intensywnego wzrostu u dzieci i młodzieży. Niska podaż wapnia w pożywieniu; zaburzenia wchłaniania zwrotnego wapnia z kanalików nerkowych. Hipokalcemia z hiperfosfatemią u pacjentów z przewlekłą niewydolnością nerek oraz zapobieganie wzmożonej pobudliwości nerwowo-mięśniowej. Profilaktycznie – uzupełniająco w kompleksowym leczeniu osteoporozy. Stany po długotrwałym unieruchomieniu oraz okres rekonwalescencji (rehabilitacji ruchowej) po złamaniach kości. Wspomagająco w leczeniu przeziębień i chorób alergicznych.

Bezwzględne przeciwwskazania: - hiperkalcemia w przebiegu nadczynności przytarczyc, nadczynności tarczycy, hiperwitaminozy D, nowotworów odwapniających bez przerzutów do kości oraz nowotworów z przerzutami do kości - hiperkalcemia w przebiegu sarkoidozy - hiperkalcemia spowodowana ciężkimi zaburzeniami czynności nerek - ciężka hiperkalciuria - kamica nerkowa - jednoczesne leczenie glikozydami naparstnicy Ostrożnie: - przewlekła niewydolność nerek, z koniecznością kontroli stężenia wapnia i fosforanów we krwi - stany zwiększonego ryzyka hiperkalcemii z następowym zaburzeniem czynności nerek lub zespołem mleczno-alkalicznym przy dużych dawkach, zwłaszcza z jednoczesnym przyjmowaniem witaminy D, tiazydowych leków moczopędnych lub produktów zawierających wapń - ciąża w przypadku przyjmowania dużych dawek wapnia - dzieci w wieku poniżej 12 lat

Wchłanianie z przewodu pokarmowego: doustne sole wapnia zmniejszają wchłanianie tetracyklin i związków fluoru z przewodu pokarmowego; leki te należy podawać w odstępach około 2 godzin. Ponadto związki wapnia mogą zmniejszać wchłanianie chinolonów, niektórych cefalosporyn oraz produktów zawierających żelazo. Bisfosfoniany lub fluorek sodu należy podawać przynajmniej 3 godziny przed wapniem ze względu na zmniejszone wchłanianie z przewodu pokarmowego przy jednoczesnym stosowaniu. Odwrotnie, szczawiany i fosforany podawane jednocześnie z wapniem zmniejszają jego wchłanianie – fosforany tworzą z wapniem trójzasadowy fosforan wapnia, źle rozpuszczalny w wodzie i niewchłaniający się. Układ krążenia: wapń nasila działanie digoksyny i innych glikozydów nasercowych oraz może zwiększać ich toksyczność; jednocześnie osłabia działanie werapamilu i innych leków blokujących kanał wapniowy. Witamina D: przy jednoczesnym stosowaniu witaminy D lub jej pochodnych w dawkach powyżej 400 IU/dobę znacząco zwiększa się absorpcja wapnia z przewodu pokarmowego i może wystąpić hiperkalcemia; podczas leczenia skojarzonego witaminą D i doustnymi solami wapnia należy monitorować stężenie wapnia. Kortykosteroidy: hamują wydzielanie kalcytoniny i syntezę 1,25(OH)2D3, co prowadzi do zmniejszenia wchłaniania wapnia w jelitach oraz upośledzenia resorpcji zwrotnej wapnia w kanalikach nerkowych; indukowana w ten sposób hipokalcemia powoduje wtórną nadczynność przytarczyc i nasiloną resorpcję osteoklastyczną pod wpływem parathormonu. Leki moczopędne: tiazydowe leki moczopędne zwiększają wchłanianie zwrotne wapnia w nefronach, zmniejszając ilość jonów wapnia wydzielanych do moczu ostatecznego, co stwarza ryzyko hiperkalcemii. Natomiast leki moczopędne osmotyczne, rtęciowe, furosemid oraz kwas etakrynowy hamują wtórne wchłanianie Ca2+ w początkowym odcinku nefronów, zwiększając wydalanie Ca2+ z moczem. Leki moczopędne zakwaszające zwiększają wydalanie Ca2+ z moczem wskutek zmniejszenia wiązania jonów wapnia z białkami wiążącymi wapń (CaBP). Kofeina: zwiększone wydalanie Ca2+ z moczem obserwuje się także po jej podaniu.

W okresie ciąży i karmienia piersią wzrasta zapotrzebowanie na wapń. Przy stosowaniu dawek leczniczych nie wykazano ryzyka zagrożenia dla płodu i dzieci karmionych piersią; przy dawkach leczniczych nie wykazano także ryzyka dla płodu i noworodka.

Nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn.

Wchłanianie: węglan wapnia słabo rozpuszczalny w wodzie; do wchłonięcia wapnia konieczna obecność kwasu solnego w soku żołądkowym, pod jego wpływem węglan przechodzi w dobrze rozpuszczalny chlorek wapnia; w reakcji powstaje CO2, mogący wywoływać wzdęcia i zaparcia. Wchłanianie wapnia głównie w początkowym odcinku jelita cienkiego drogą transportu aktywnego, w mniejszym stopniu w końcowym odcinku na drodze transportu biernego. Transport aktywny trójfazowy: jony Ca2+ wiązane przez białko CaBP komórek nabłonkowych, wnikają do cytoplazmy przy udziale ATP-azy, a następnie uwalniane do krwioobiegu przez Ca2+/Mg2+-ATP-azę. Przechodzenie wapnia z komórek nabłonkowych jelit do krwioobiegu przyspiesza kalcytriol (1,25-dihydroksycholekalcyferol). Transport bierny w końcowym odcinku jelita cienkiego – przez przestrzenie międzykomórkowe nabłonka. Regulacja metabolizmu: główni regulatorzy przemiany wapnia i fosforu – witamina D3, parathormon i kalcytonina. Kalcytriol (powstający w nerkach pod wpływem parathormonu) zwiększa wchłanianie wapnia w przewodzie pokarmowym. Parathormon wydzielany przez przytarczyce; bodźcem pobudzającym wydzielanie jest spadek stężenia wapnia w osoczu, duże stężenie hamuje wydzielanie. Zwiększa stężenie wapnia i obniża stężenie fosforu w surowicy – poprzez uwalnianie wapnia z kości, zwiększenie wchłaniania jelitowego oraz hamowanie wchłaniania zwrotnego fosforanów w cewkach nerkowych i nasilenie ich wydalania. Kalcytonina, hormon peptydowy komórek C tarczycy, odwrotnie do parathormonu powoduje odkładanie wapnia w kościach i zmniejsza jego stężenie w surowicy. Estrogeny u kobiet i androgeny u mężczyzn poprzez receptory cytoplazmatyczne w komórkach kościotwórczych zapobiegają demineralizacji i utracie wapnia z kości, pobudzając wiązanie jonów wapnia. Eliminacja: wydalanie wapnia z moczem do 200 mg/dobę, zależne m.in. od wielkości przesączania kłębuszkowego. Przy przesączaniu kłębuszkowym 100 ml/min ok. 60% wapnia krwi jest przesączane do moczu pierwotnego, z czego 98% ulega wchłanianiu zwrotnemu; z moczem właściwym wydalane ok. 180 mg wapnia na dobę. Wapń niewchłonięty wydalany z kałem – łącznie ok. 805 mg/dobę (w tym ok. 700 mg z pokarmu i 105 mg wydzielone do przewodu pokarmowego z sokami trawiennymi); niewielka ilość (ok. 15 mg/dobę) wydalana przez skórę z potem. Bilans wapniowy: z prawidłową dietą u dorosłych dostarczane ok. 1000 mg/dobę, z czego ok. 300 mg wchłaniane w jelitach; ilość dostarczana równoważy ilość wydalaną. U dzieci i młodzieży wchłanianie większe o ok. 150–200 mg/dobę, co umożliwia budowanie rezerwy wapniowej kości. U kobiet w ciąży (szczególnie w III trymestrze) wchłanianie zwiększone o ok. 150 mg/dobę. U osób starszych, zwłaszcza kobiet po menopauzie, wchłanianie jelitowe maleje przy równoczesnym wzroście wydalania z moczem, co prowadzi do utraty wapnia z kości i osteoporozy.